مادران شاغل قربانی نبود مهدکودک شدند. چالش های تک فرزندی از زبان یک روانشناس – خبرگزاری مهر اخبار ایران و جهان

مریم سلمانیان کارشناس روانشناسی بالینی و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتگو با خبرنگار مهر به پیامدهای روانی تک فرزندی در خانواده های امروزی پرداخت و اظهار داشت: در سال های اخیر تغییراتی در ساختار خانواده ها ایجاد شده و تعداد خانواده های تک فرزند به دلایل اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی افزایش یافته است.

سلمانیان با اشاره به تصورات رایج قدیمی که تنها کودکان را خودخواه، لوس یا دارای مشکلات ارتباطی می دانستند، گفت: تحقیقات جدید نشان می دهد که این کلیشه ها همیشه درست نیستند. در واقع تفاوت معنی داری از نظر شاخص های سلامت روان مانند اضطراب و افسردگی بین تنها فرزندان و کودکانی که خواهر و برادر دارند مشاهده نمی شود. بنابراین نمی توان گفت که تنها کودکان ذاتاً از نظر روانی آسیب پذیرتر هستند.

این روانشناس حتی به مزایای پنهان این وضعیت اشاره کرد و افزود: فرزندان تک فرزند به دلیل دریافت تمرکز و منابع مالی بیشتر از والدین خود، گاه رشد تحصیلی بهتری دارند و احساس امنیت و تعلق بیشتری را تجربه می کنند.

کودک محوری و فقدان مهارت های اجتماعی

سلمانیان بر چالش های ویژه این قشر تاکید کرد و گفت: یکی از مهم ترین آسیب های تک فرزندی «کودک محوری» شدید است. هنگامی که تمام نگرانی ها و توجهات خانواده حول یک کودک می چرخد، این فرد ممکن است در تحمل شکست، پذیرش قوانین اجتماعی و انجام نوبت در فعالیت ها دچار مشکل شود.

وی تصریح کرد: کودکان دارای خواهر و برادر فضای طبیعی تری برای تجربه تعامل، اشتراک گذاری و حل تعارض دارند. از آنجایی که کودکان مجرد این تجربه را در خانه ندارند، ممکن است کمتر مهارت های کلامی و اجتماعی لازم را در تعامل با همسالان خود در خارج از خانه تمرین کرده باشند.

سلمانیان ادامه داد: در برخی از خانواده های تک فرزند، والدین ممکن است ناخواسته توقعات و دغدغه های خود را معطوف تک فرزند خود کنند. این مشکل می تواند فشار تحصیلی و روانی بر کودک را افزایش دهد و او را نسبت به شکست حساس و مضطرب کند.

جبران خلأ تعامل با محیط های اجتماعی

این روانشناس بالینی تاکید کرد: بسیاری از مشکلات منحصراً ناشی از تک فرزندی نیست، بلکه ریشه در «سبک فرزند پروری» و کیفیت روابط خانوادگی دارد. برای والدینی که به دلایل مختلف (مانند محدودیت های اقتصادی، پزشکی یا فرهنگی) تنها یک فرزند دارند، توصیه می شود جای خالی «خواهر و برادر» را در محیط های اجتماعی پر کنند.

وی افزود: والدین باید فرصت کافی را برای تعامل فرزندان با همسالان خود فراهم کنند. حضور در پارک ها، کلاس های ورزشی، گروه های هنری و دوستانه می تواند فضای لازم را برای تمرین مهارت های اجتماعی، حل تعارض و تقویت هوش هیجانی ایجاد کند.

سلمانیان خاطرنشان کرد: تعادل در تربیت، پرهیز از کودک محوری افراطی و غنی سازی محیط اجتماعی کودک، کلید تبدیل چالش های تک فرزندی به فرصت های رشد است.

چالش های بزرگسالی و تنهایی

سلمانیان به پیامدهای درازمدت تک فرزندی در بزرگسالی اشاره کرد و گفت: افراد در بزرگسالی اغلب برای درد و دل و رفع مشکلات به غیر از پدر و مادر به خواهر و برادر خود پناه می برند. در این مرحله از زندگی، تنها فرزندان ممکن است احساس کنند که هیچ «حمایت عاطفی» دیگری جز والدین خود ندارند و گاهی اوقات از نداشتن خواهر و برادر پشیمان می شوند. همچنین با افزایش سن، مسئولیت مراقبت از والدین تنها بر دوش یک فرزند است که فشار روانی و اقتصادی قابل توجهی ایجاد می کند. در حالی که در خانواده های چند فرزند این مسئولیت بین اعضا تقسیم می شود.

وی تاکید کرد: این چالش ها اجتناب ناپذیر نیست و به کیفیت تعاملات اجتماعی بستگی دارد، تک فرزندی به خودی خود انسان را منزوی نمی کند. اگر کودک در دوران کودکی از فرصت های تعاملی کافی مانند ارتباط با خانواده، دوستان و همسالان برخوردار باشد، در بزرگسالی شبکه اجتماعی قوی تری خواهد داشت و کمبود خواهر و برادر را جبران می کند.

سلمانیان در پاسخ تصریح کرد: درست است که برخی موارد بهانه است، اما اکثریت این تصمیمات ریشه در «عدم حمایت های اجتماعی لازم» به ویژه برای مادران شاغل دارد.

این روانشناس بالینی گفت: یکی از بزرگترین چالش ها نبود مهدکودک درون سازمانی یا نزدیک محل کار است. با وجود «قانون حمایت از خانواده و جوانان» که ایجاد مهدکودک در محیط های کاری را الزامی کرده است، متاسفانه در بسیاری از مراکز حتی در تهران از این خدمات محروم هستیم. وقتی یک مادر شاغل نگران این است که فرزندش را به چه کسی بسپارد، طبیعتا از داشتن فرزند دوم خودداری می کند.

از مهدکودک تا سلامت روان

سلمانیان تصریح کرد: درست است که برخی موارد بهانه است، اما بیشتر این تصمیمات ریشه در «عدم حمایت های اجتماعی لازم» به ویژه برای مادران شاغل دارد.

این روانشناس بالینی گفت: یکی از بزرگترین چالش ها نبود مهدکودک درون سازمانی یا نزدیک محل کار است. با وجود “قانون حمایت از خانواده و جوانان” که ایجاد مهدکودک در محیط های کاری را الزامی کرده است، متاسفانه در بسیاری از مراکز از این خدمت محروم هستیم. وقتی یک مادر شاغل نگران این است که فرزندش را به چه کسی بسپارد، ممکن است از داشتن فرزند دوم خودداری کند.

وی افزود: از منظر روانشناسی تک فرزندی نباید به عنوان یک «نقص» ذاتی تلقی شود. اگر چالش های تعاملی در محیط های اجتماعی جبران شود، تنها فرزند می تواند مهارت های اجتماعی لازم را کسب کند. در بزرگسالی، بسیاری از تک فرزندها نقش حمایتی خواهر و برادر را با دوستان نزدیک و شبکه های اجتماعی قوی که با آنها ارتباط عمیقی دارند، جبران می کنند.

سلمانیان خاطرنشان کرد: پیچیدگی موضوع فرزندآوری و تک فرزندی نیازمند نگاهی چند جانبه است. عوامل اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و روانی همگی در این معادله نقش دارند. تا زمانی که حمایت‌های اجتماعی واقعی وجود نداشته باشد، نگرانی‌ها یا فشارهای اقتصادی ممکن است والدین را به سمت تک‌کودگی ناخواسته سوق دهد.