سلامت جو، بررسی کمبود برخی از داروهای اعصاب و روان در ماه های اخیر نشان می دهد که این کمبود ناشی از عامل خاصی نیست، بلکه نتیجه یک سری اتفاقات در مصرف، تولید، تامین مواد اولیه، حمل و نقل و محدودیت های بین المللی است.
آرمان نصراللهی از فعالان حوزه پزشکی با تشریح شرایط تولید این داروها معتقد است برای درک دقیق مشکل باید زنجیره تامین دارو را از ابتدا تا انتها بررسی کرد.
افزایش مصرف در شرایط اجتماعی خاص
نصراللهی درباره دلایل افزایش تقاضا برای داروهای اعصاب و روان گفت: این موضوع را باید از دو منظر بررسی کنیم. اول شرایط اجتماعی و سیاسی کشور است. در دورانی که کشور با شرایط خاص و بحرانی مواجه بود، استفاده از داروهای اعصاب افزایش یافت. این افزایش مصرف با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی امری طبیعی بود. افزایش فشار روانی در جامعه باعث شد تا تقاضا برای برخی داروها در این زمینه افزایش یابد. در حالی که ظرفیت تولید این داروها با داروهای ژنریک یکسان نیست و تعداد محدودی شرکت در این زمینه فعالیت می کنند.
وی افزود: زمانی که تقاضا بیش از عرضه باشد، حتی اگر شرکت های تولیدی با تمام ظرفیت کار کنند، ممکن است باز هم نتوانند به طور کامل نیاز بازار را تامین کنند. بخشی از کمبودی که ایجاد شد به دلیل همین افزایش تقاضا بود. از سوی دیگر، ممکن است از هر پنج شرکت تولیدکننده یک محصول، سه شرکت تولید داشته باشند اما دو شرکت دیگر به دلایل مختلف از جمله مشکلات تامین مواد اولیه یا پیشبینیهای نادرست، تولید خود را کاهش دهند. این کاهش عرضه در بازار اثر خود را نشان می دهد.
مواد اولیه داروهای اعصاب؛ زنجیره ای با محدودیت های خاص
نصراللهی با اشاره به تفاوت داروهای اعصاب و روان با بسیاری از داروها، تصریح کرد: در بخش مهمی از داروهای اعصاب و روان به ویژه داروهایی مانند آلپرازولام، دیازپام، کلردیازپوکساید و اگزازپام از موادی استفاده می شود که تحت کنترل شدید بین المللی است. به این داروها مواد مخدر می گویند.
به گفته وی، این محدودیت ها تنها مربوط به ایران نیست و در تمام دنیا برای جلوگیری از سوء مصرف این مواد وجود دارد.
نصراللهی ادامه داد: روند واردات این مواد با سایر مواد اولیه متفاوت است. شرکت ایرانی ابتدا باید از سازمان غذا و داروی کشور مجوز واردات دریافت کند. سپس این مجوز باید به کشور سازنده ارائه شود تا شرکت بتواند مجوز صادرات را از نهادهای نظارتی کشور خود دریافت کند. شرکت سازنده خارجی نمی تواند این مواد را در انبار نگه دارد و مانند یک ماده اولیه معمولی منتظر سفارش باشد. فرآیند تولید جدید پس از دریافت مجوز صادرات آغاز می شود و این موضوع زمان بر است.
جنگ و اختلال در تامین مواد اولیه
نصراللهی درباره تاثیر شرایط جنگی بر عرضه این داروها گفت: قبل از شرایط جنگ با وجود همه سختی ها این روند به شکل خاصی انجام می شد. اما شرایط جنگ باعث شد مشکلات جدیدی به این زنجیره اضافه شود. از کاهش پروازها تا مشکلات حمل و نقل بین المللی.
وی تصریح کرد: برای مواد اولیه معمولی می توان از مسیرهای جایگزین استفاده کرد. به عنوان مثال می توان یک ماده را از چین خریداری کرد و به کشور ثالثی مانند ترکیه منتقل کرد و سپس از طریق زمینی وارد ایران شد. اما چنین امکانی برای مواد مخدر وجود ندارد.
به گفته نصراللهی دلیل این موضوع قوانین بین المللی کنترل این مواد است.
وی افزود: مجوز واردات و صادرات این مواد مشخص می کند که مواد از کدام کشور به کدام مقصد ارسال می شود. اگر مجوزی برای هند به ایران صادر شده باشد، این امکان وجود ندارد که همان مواد ابتدا به کشور دیگری برود و سپس وارد ایران شود. حتی نوع حمل و نقل نیز در مجوز مشخص شده است. اگر مجوز حمل و نقل هوایی صادر شده باشد، نمی توانیم به سادگی بگوییم حالا که شرایط تغییر کرده، از مسیر دریایی استفاده می کنیم. برای این تغییر باید دوباره مراحل اداری را طی کنید.
آلپرازولام؛ نمونه ای از مواد اولیه آماده اما غیرقابل انتقال
نصراللهی با اشاره به وضعیت آلپرازولام گفت: نمونه مشخص آن ماده اولیه آلپرازولام است. حدود 120 کیلوگرم از این ماده که حدود یک سال نیاز کشور را پوشش می دهد در شرکت هندی تولید و آماده ارسال شد اما در مرحله انتقال مشکلی به وجود آمد. یعنی بحث تولید مادی نبود; مواد آماده بود. اما به دلیل مشکلات حمل و نقل، محدودیت های بانکی و مسائل ناشی از تحریم برخی از مسیرهای انتقال، امکان ورود به کشور وجود نداشت.
وی افزود: در چنین شرایطی تولیدکنندگان مجبور شدند برای جلوگیری از کمبود، مسیرهای جایگزین را انتخاب کنند.
نصراللهی ادامه داد: در چنین شرایطی برای اینکه تولید متوقف نشود، مجبور شدیم از منابع دیگر تامین کنیم. به عنوان مثال، ما مواد اولیه را از اروپا با قیمت بالاتر تهیه کردیم. این هزینه تولید را افزایش می دهد، اما اولویت ما حفظ دسترسی بیمار به دارو است.
دارو ممنوع نیست؛ اما زنجیره تولید تحت فشار است
یکی از سوالات اصلی مردم این است که اگر دارو ممنوع نیست چرا تامین آن مشکل دارد؟
نصراللهی پاسخ داد: از نظر قانونی درست است که دارو ممنوع نیست، اما تولید دارو تنها ماده موثره آن نیست. برای تولید یک دارو، ده ها عامل دیگر دخیل هستند. از لوازم جانبی و بسته بندی گرفته تا تجهیزات تولید، قطعات ماشین آلات و انتقال پول. این امکان وجود دارد که بتوان ماده موثره یک دارو را خریداری کرد، اما برای تولید همان دارو به تجهیزاتی نیاز داریم که تهیه آن مشکل باشد یا مواد بسته بندی مانند آلومینیوم و پی وی سی محدود باشد. بنابراین باید بین تحریم مستقیم دارو و تاثیر تحریم ها بر زنجیره تولید دارو تفاوت قائل شد. این دارو ممکن است تحریم نباشد، اما بسیاری از عوامل مورد نیاز برای تولید آن مشمول محدودیت های بین المللی است.
نقش آموزش به بیمار در مدیریت شرایط کمبود
وی با اشاره به نقش بیماران و داروخانه ها در شرایط کمبود افزود: بخشی از مدیریت این شرایط از آموزش مصرف کننده است. گاهی اوقات یک دارو در دوز مشخصی کم است، اما همان دارو در دوز دیگر موجود است و با نظر پزشک یا داروساز می توان آن را جایگزین کرد. با این حال، برخی از بیماران به دلیل نگرانی یا درک خود از تفاوت بین اشکال مختلف دارو فقط به دنبال نوع خاصی هستند و ممکن است به چندین داروخانه مراجعه کنند. اطلاع رسانی مناسب در چنین شرایطی می تواند به استفاده بهتر از ظرفیت موجود کمک کند.
زنجیره ای از عوامل کمبود دارو
به گفته نصراللهی، کمبود داروهای روانگردان را نمی توان به یک دلیل محدود کرد. افزایش مصرف، محدودیت تعداد تولیدکنندگان، مشکل در تامین برخی مواد اولیه، مشکلات حمل و نقل، محدودیت های بانکی و شرایط بین المللی همه و همه باعث شد زنجیره تامین این داروها تحت فشار قرار گیرد. این مشکل مستلزم نگاهی جامع به کل زنجیره دارویی است. از نظارت بر تامین مواد اولیه تا ایجاد فضای رقابتی و تقویت ارتباطات بین المللی
