چگونه ایران می‌تواند زنجیره انتقال پشه «آئدس» را بشکند؟

به گزارش خبرگزاری سلامت، «آئدس» نام پشه ای است که به «ببر آسیایی» نیز معروف است و بیشتر در مناطق گرمسیری جهان به ویژه جنوب شرق آسیا دیده شده است.

بیماری های منتقل شده توسط پشه Aedes مهمترین چالش بهداشت عمومی در دهه های اخیر است و گونه های آن می توانند ویروس هایی مانند دنگی، زیکا، چیکونگونیا و تب زرد را به انسان منتقل کنند. بنابراین با گسترش جغرافیایی خود که عمدتاً متاثر از تغییرات آب و هوایی، افزایش سفر و رشد شهرنشینی بی رویه است، تهدید جدی تری را ایجاد می کند. از آنجایی که بار بیماری های ناشی از این پشه ها در بسیاری از مناطق جهان رو به افزایش است و پیامدهای اقتصادی، اجتماعی و بهداشتی قابل توجهی بر جای گذاشته است، انجام تحقیقات مختلف در این زمینه ضروری و ضروری است.

دکتر محمدرضا مبینی زاده، عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران با تخصص در حوزه مدیریت و اقتصاد سلامت، به عنوان مدیر علمی و دکتر علیرضا علیایی منش به عنوان دومین مجری در پژوهشی با عنوان «شناسایی عوامل اجتماعی مؤثر بر پیشگیری، کنترل و شیوع بیماری های منتقله از طریق پشه آدز»، سیاست های پیشنهادی پشه آدز را در کشور ارائه کرده اند.

این طرح با حمایت سازمانی مرکز مدیریت بیماری های واگیر وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی و پشتیبانی علمی و مشارکت فعال دکتر حکیمه مصطفوی، دکتر احد بختیاری، جواد جعفرزاده، فاطمه محمدی و دکتر عفت محمدی از مرکز تحقیقات عدالت سلامت طراحی و اجرا شد. در اجرای این پژوهش، همکاران مرکز تحقیقات عدالت سلامت، مراکز تحقیقاتی عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت (دانشگاه های علوم پزشکی بوشهر، هرمزگان، چابهار و گیلان)، شبکه پژوهش و فناوری عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت و شورای سلامت و امنیت غذایی نقش فعالی داشتند. بخش هایی از این تحقیق را می خوانیم:

اهمیت و نوآوری موضوع

در این تحقیق، برای اولین بار در ایران، بیماری های منتقله از پشه آئدس (شامل دنگی، زیکا و چیکونگونیا) از منظر اجتماعی و میان رشته ای مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفت. نوآوری اصلی این مطالعه تمرکز بر نقش عوامل اجتماعی، اقتصادی، زیست محیطی و نظام سلامت در گسترش و کنترل این بیماری‌ها است، موضوعی که عمدتاً از منظر اپیدمیولوژیک و صرفاً بهداشتی مورد بررسی قرار گرفت و شواهد جامعی در خصوص علل زمینه‌ای و مداخلات مؤثر در ایران وجود نداشت.

تغییرات اقلیمی، فقر، ضعف زیرساخت‌های شهری، مدیریت نامناسب پسماند، عدم آموزش عمومی و ناهماهنگی نهادهای دولتی از مهم‌ترین دلایل شیوع این بیماری‌ها در ایران است.

نتایج این طرح به بیان ساده نشان می دهد که عواملی چون تغییر اقلیم، فقر، ضعف زیرساخت های شهری، مدیریت نامناسب پسماند، عدم آموزش عمومی و ناهماهنگی نهادهای دولتی از مهم ترین دلایل شیوع این بیماری ها در ایران است. از سوی دیگر، مداخلاتی مانند آموزش در مدارس و مساجد، بهبود محیط زیست، استفاده از رسانه های محلی، جلب مشارکت رهبران محلی و تقویت همکاری های بین بخشی از موثرترین راهکارهای کنترلی و پیشگیری محسوب می شود.

کاربردهای نتایج پروژه

این نتایج می تواند مورد استفاده سیاست گذاران سلامت، شهرداری ها، سازمان محیط زیست، وزارت آموزش و پرورش، سازمان مدیریت بحران، سازمان های مردم نهاد و رسانه های گروهی قرار گیرد. در سطح ملی و استانی، مدیران و کارشناسان بهداشت می توانند از این یافته ها برای طراحی برنامه های کنترل بیماری، آموزش عمومی و بهبود زیرساخت ها استفاده کنند. در نهایت، این تحقیق بستری را برای تقویت همکاری بین بخشی و مشارکت جوامع محلی به منظور کنترل بیماری های جدید و نوظهور در مناطق پرخطر کشور فراهم می کند.

تأثیر عملی تحقیق

توانمندسازی سیاستگذاران برای طراحی مداخلات هدفمند و مبتنی بر شواهد: این پژوهش با شناسایی مهم‌ترین عوامل اجتماعی مؤثر بر شیوع بیماری‌های منتقله از طریق پشه آدس در ایران و اولویت‌بندی مداخلات پیشنهادی، ابزاری کاربردی برای تدوین برنامه‌های پیشگیری و کنترل متناسب با شرایط محلی کشور ارائه می‌کند.

تقویت رویکرد میان رشته‌ای در کنترل بیماری: یافته‌های پژوهش بر ضرورت همکاری نهادهای بهداشتی، شهرداری‌ها، سازمان‌های محیط‌زیست و نهادهای اجتماعی تاکید می‌کند و می‌تواند به شکل‌گیری ساختارهای اجرایی هماهنگ و کارآمد برای مقابله با چالش‌های نوظهور مرتبط با تغییرات اقلیمی و تهدیدات سلامت عمومی کمک کند.

محدودیت شواهد و نتایج

به دلیل محدودیت های زمانی و مالی، امکان مصاحبه با ذینفعان محلی در تمام استان های درگیر وجود نداشت. بنابراین تحلیل رفتار و نگرش جوامع محلی به صورت مستقیم انجام نشد و از نظرات کارشناسان استانی به عنوان نمایندگان آگاه استفاده شد. بسیاری از مداخلات شناسایی شده بر اساس مطالعات بین المللی و تجربیات کشورهای دیگر است. با توجه به تفاوت‌های زمینه‌ای، اجتماعی و فرهنگی، اثربخشی این مداخلات ممکن است در ایران متفاوت باشد و نیاز به نظارت و ارزیابی مستمر دارد.

به دلایلی مانند مشغله کاری، پراکندگی جغرافیایی یا تمایل کم به مشارکت، برخی از سیاست گذاران یا نمایندگان جوامع محلی در فرآیند مصاحبه های کیفی حضور نداشتند.

انجام مطالعات مداخله‌ای و آزمایشی در استان‌های آسیب‌دیده از بیماری‌های منتقل شده توسط پشه آئدس برای سنجش اثربخشی مداخلات شناسایی شده (مانند آموزش عمومی، مدیریت پسماند، مشارکت رهبران محلی و ایجاد سیستم‌های پایش محیطی) در شرایط واقعی ایران به تصمیم‌گیری مبتنی بر شواهد کمک می‌کند. بررسی ساختارهای حاکمیتی، سازوکارهای هماهنگی بین دستگاه‌های اجرایی و نقش نهادهای محلی در کنترل بیماری‌های واگیر می‌تواند به طراحی چارچوب‌های همکاری مؤثر و بومی‌شده در سطح ملی کمک کند.

انجام مطالعات مبتنی بر جامعه (قوم نگاری) یا تحقیقات کیفی با تمرکز بر نگرش ها، موانع رفتاری و فرهنگی در مناطق پرخطر می تواند به طراحی مداخلات بهتر بر اساس مشارکت مردم کمک کند.

با توجه به روند گرم شدن کره زمین، انجام مطالعات مدلسازی پیش بینی برای شناسایی مناطق با خطر بالای بروز بیماری در سال های آتی بسیار ضروری است تا بتوان اقدامات پیشگیرانه هدفمند را انجام داد.

اجرای عملی نتایج این پژوهش و پیشبرد مطالعات آتی نیازمند حمایت مسئولان و نهادهای مرتبط در سه حوزه اصلی است:

اجرای عملی نتایج این پژوهش مستلزم حمایت مراجع و نهادهای ذیربط، تامین منابع مالی کافی، تقویت هماهنگی بین بخشی و توسعه زیرساخت های فناورانه، تامین منابع مالی کافی برای طراحی و اجرای مداخلات آزمایشی در سطح ملی و استانی است.

دوم، تقویت هماهنگی بین بخشی بین نهادهایی مانند وزارت بهداشت، شهرداری ها، آموزش و پرورش و سازمان محیط زیست برای اجرای سیاست های مشترک.

سوم، توسعه زیرساخت های فناوری و دسترسی به داده های به روز برای ایجاد سیستم های نظارتی، هشدار اولیه و مشارکت جامعه. این حمایت ها شرط لازم برای اثربخشی و پایداری مداخلات بر اساس یافته های پژوهشی است.

نتایج این پروژه با برجسته کردن نقش عوامل اجتماعی در گسترش بیماری های منتقله از طریق پشه آئدس، توجه سیاستگذاران را به لزوم طراحی مداخلات چند بخشی فراتر از نظام سلامت جلب کرد. این یافته‌ها زمینه را برای تغییر نگاه سلامت به رویکرد اجتماعی‌تر در مدیریت بیماری فراهم کرده و در جلسات مشاوره با معاونت بهداشتی وزارت بهداشت مورد استفاده قرار گرفته است.