سلامت جو، توجه به سبک زندگی سالم و رعایت یک سری کارهای ساده و متداول می تواند ما را از ابتلا به بیماری های خطرناکی مانند سرطان ها باز دارد; برای دور نگه داشتن تغذیه سالم همراه با فعالیت بدنی کافی همراه با تنفس هوای سالم و عاری از آلاینده ها از مهم ترین توصیه هایی است که می توان برای همه افراد تجویز کرد.
زندگی سالم با یک رژیم غذایی سالم شروع می شود. آنچه می خوریم و می نوشیم؛ برای سلامتی ما بسیار مهم است. در واقع تغذیه را می توان رکن اصلی سبک زندگی سالم دانست که بدون آن نمی توان به داشتن زندگی سالم امیدوار بود. البته نباید بی احتیاطی از کنار «هوای سالم» عبور کرد، زیرا; سرطان های زیادی وجود دارند که ارتباط نزدیکی با آلاینده های هوا دارند. همچنین آب تمیز مهم است.
علی مطلق، دبیر کارگروه ملی پیشگیری و کنترل سرطان وزارت بهداشت، سرطان را دومین عامل مرگ و میر عنوان کرد و گفت: احتمال بروز سرطان در طول زندگی هر فرد حدود 15 تا 20 درصد است.
عدد قابل توجهی که نشان می دهد هر یک از ما ممکن است در طول زندگی یا در بین اعضای خانواده با این بیماری مواجه شویم. در یک خانواده پنج نفره این احتمال وجود دارد که حداقل یک نفر در طول زندگی خود به سرطان مبتلا شود.
در همین رابطه احسان حجازی، متخصص تغذیه بالینی و متخصص رژیم درمانی و استادیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی نکات مهمی را در مورد مصون ماندن از سرطان مطرح کرده است.
وی با بیان اینکه عوامل محیطی عامل 90 درصد سرطان ها هستند، گفت: عوامل محیطی در بروز سرطان بسیار موثر است به طوری که ژنتیک تنها 10 درصد موارد سرطان را در بزرگسالان به خود اختصاص می دهد.
حجازی با اشاره به انواع سرطان از جمله تومورهای بدخیم یا خوش خیم افزود: تومورهای خوش خیم معمولاً در محدوده خود باقی می مانند و به بافت های مجاور سرایت نمی کنند، در حالی که تومورهای بدخیم تهاجمی هستند و به اندام های مجاور حمله می کنند و ممکن است از طریق دستگاه گردش خون یا سیستم لنفاوی به اندام های دیگر متاستاز دهند و به همین دلیل خطرناک تر و کشنده تر هستند.
این کارشناس تغذیه بالینی و رژیم درمانی با اشاره به تاثیر عوامل مختلف محیطی در بروز سرطان ادامه داد: مصرف سیگار و الکل تا 30 درصد، عوامل هورمونی بین 18 تا 20 درصد و بیماری ها و عفونت ها از دیگر عوامل محیطی هستند که در ایجاد سرطان موثر هستند.
وی با بیان اینکه بروز سرطان بین 30 تا 35 درصد به رژیم غذایی فرد بستگی دارد، گفت: یک سوم سرطان ها با تغذیه سالم قابل پیشگیری است.
این متخصص تغذیه و رژیم درمانی با بیان اینکه سرطان ریه اولین عامل مرگ و میر در بین سرطان های مشترک بین زنان و مردان است، گفت: از نظر شیوع، شایع ترین سرطان در مردان پروستات و در زنان سینه و در هر دو جنس سرطان ریه دومین نوع سرطان و اولین عامل مرگ و میر است.
وی با اشاره به برخی عوامل موثر بر سرطان گفت: می توان از مصرف الکل به عنوان یکی از عوامل افزایش خطر ابتلا به سرطان نام برد. به گونه ای که سه تا چهار درصد سرطان ها ناشی از مصرف الکل است.
این متخصص تغذیه در تشریح علت سرطان زا بودن الکل، تصریح کرد: الکل انرژی بالایی به انسان می دهد و از زمانی که وارد دهان می شود تا زمانی که از بدن خارج می شود، اندام های مختلفی از جمله دهان، مری، معده، کبد و … را درگیر می کند همچنین مصرف همزمان الکل و سیگار خطر ابتلا به سرطان را افزایش می دهد.
وی با بیان اینکه چاقی و اضافه وزن عامل 14 تا 20 درصد سرطان ها است، افزود: مشکل چاقی و اضافه وزن باید از دوران کودکی کنترل شود. زیرا چاقی در سنین نوجوانی تعیین کننده چاقی در بزرگسالی است. به خصوص امروزه اشتیاق زیاد کودکان به بازی های رایانه ای و در نتیجه فعالیت بدنی کمتر، عدم کنترل طولانی مدت وزن خطرناک و مضر است.
حجازی با تاکید بر اینکه چاقی می تواند منجر به بروز انواع سرطان ها از جمله مری، معده، کبد و سایر قسمت های بدن شود، گفت: بدن افراد چاق در دراز مدت عاملی به نام «فاکتور رشد شبه انسولین شماره 1» (IGF-1) را به مقدار زیاد ترشح می کند که منجر به افزایش خطر ابتلا به سرطان خواهد شد.
استادیار دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی در ادامه نوع مصرف چربی را موثر بر سرطان دانست و افزود: خوشبختانه مصرف چربی جامد نسبت به گذشته به میزان زیادی کاهش یافته است، اما همچنان برخی افراد اسیدهای چرب اشباع مصرف می کنند که در نهایت به دلیل ایجاد مکانیسم های خاصی در تولید مواد و تولید مواد، خطر ابتلا به سرطان را افزایش می دهد.
وی با تاکید بر اینکه مصرف روغن مایع به تنهایی تضمین کننده سلامت آن نیست، گفت: برای سرخ کردن غذا از روغن های مخصوص سرخ کردنی بدون روغن پالم استفاده شود. متأسفانه در سطح جامعه برخی معتقدند که استفاده از روغن مایع یا روغن زیتون به معنای سلامت آن است. در حالی که روغن هایی مانند زیتون، کنجد، انگور، آفتابگردان و … که به خوبی تصفیه نشده اند، فقط برای سالاد یا یک سرخ کردنی ساده و پخت و پز هستند.
این متخصص تغذیه با توصیه به استفاده از روغن های شفاف و بدون نخل برای سرخ کردن غذا، تصریح کرد: روغن های گیاهی مانند زیتون، کنجد، انگور، آفتابگردان و… در حرارت بالا برای سرخ کردن غذا استفاده می شود و یک سری مواد سمی تولید می کند که می تواند خطر ابتلا به سرطان را افزایش دهد.
وی نگهدارنده های غذایی را یکی دیگر از عوامل موثر در بروز سرطان دانست و گفت: غذاهای فرآوری شده مانند سوسیس و کالباس حاوی ماده نگهدارنده ای به نام نیترات هستند که در بدن به نیتریت تبدیل می شود و در دستگاه گوارش به عنوان یک ترکیب خطرناک سرطان زا به ترکیبات «نیتروزامین» تبدیل می شود.
یکی از اعضای هیات علمی موسسه ملی تحقیقات تغذیه با تاکید بر محدودیت مصرف غذاهای فرآوری شده حاوی نیترات مانند گوشت فرآوری شده، گفت: نیترات در غذاهای دودی و غذاهای بسیار شور مانند ترشی و ترشی نیز وجود دارد. بنابراین از آنجایی که امروزه به دلیل وجود گلخانه ها در تمام فصول سال سبزیجات متنوعی در دسترس است، توصیه می شود به جای ترشی از سالاد تازه استفاده شود.
حجازی با بیان اینکه مصرف گوشت قرمز خطر ابتلا به سرطان را افزایش می دهد، گفت: ترکیبات نیتروزامین به طور طبیعی در گوشت قرمز و حتی گوشت قرمز تازه وجود دارد، بنابراین توصیه اصلی ما محدود کردن مصرف این ماده غذایی است.
وی در ادامه به بهترین روش طبخ غذا به ویژه گوشت اشاره کرد و گفت: در دمای بسیار بالا مجموعه ای از ترکیبات به نام های هیدروکربن های آروماتیک چند حلقه ای و آمین های هتروسیکلیک در گوشت تولید می شود. به عبارت دیگر همزمان با ورود مستقیم حرارت، این ترکیبات به صورت قطرات چربی یا قطرات ریز از گوشت خارج شده و دوباره حرارت داده شده و به صورت بخار به گوشت برمی گردد. متاسفانه این ترکیبات بسیار خطرناک و سرطان زا هستند.
این متخصص تغذیه، کباب کردن، کباب کردن یا حرارت غیرمستقیم گوشت را با درجه بسیار بالا باعث ایجاد این ترکیبات خطرناک دانست و افزود: اگرچه این ترکیبات در دو نوع گوشت سفید و قرمز تولید می شود، اما میزان ترکیبات هتروسیکلین آمینی موجود در گوشت قرمز بیشتر از گوشت سفید است و متأسفانه عادت به کباب کردن گوشت در بسیاری از شهرها و استان های ایران رایج است که باید برای حفظ سلامت مردم محدود شود.
وی با اشاره به برخی مواد غذایی که از بروز سرطان جلوگیری می کند، افزود: خوشبختانه برخی از ترکیبات و غذاها قابلیت به تاخیر انداختن یا جلوگیری از تبدیل ترکیبات نیترات و نیتریت به نیتروزامین را دارند که از جمله آنها می توان به ترکیباتی مانند ویتامین C و فیتوکمیکال های موجود در میوه ها و سبزیجات اشاره کرد.
حجازی با اشاره به تاثیر آلودگی های زیست محیطی در کلانشهر تهران و سایر شهرهای کشور گفت: ترکیبات اکسید نیتروژن، ازن یا مونوکسید کربن ترکیباتی سمی و سرطان زا هستند که با افزایش آلودگی هوا در فصل زمستان افزایش می یابد. بنابراین توصیه می شود در این فصل از مواد غذایی حاوی آنتی اکسیدان، ویتامین C و فیتوکمیکال ها بیشتر مصرف شود تا اثر این مواد سمی خنثی شود.
وی با اشاره به ترکیب دیگری که سرطان زا بودن آن به اثبات رسیده است، افزود: بیسفنول A یا BPA ترکیبی است که در پلاستیک های با بافت سخت مانند ظروف پلاستیکی وجود دارد و معمولا از این نوع پلاستیک در مصرف روزانه ما بسیار استفاده می شود. قابل ذکر است که نفوذ ترکیبات BPA از پلاستیک های ضخیم به مواد غذایی ربطی به گرما ندارد و سرما و گرما هر دو باعث ورود BPA به غذا می شوند.
این متخصص تغذیه بالینی و رژیم درمانی با اشاره به نتایج یک مطالعه در آمریکا در خصوص BPA گفت: بر اساس نتایج این مطالعه BPA در خون 90 درصد افراد بالاتر از حد مجاز است، بنابراین توصیه می شود از پلاستیک ضخیم برای گرم کردن یا انجماد غذا استفاده نشود. همچنین از نگهداری ترشیجات در ظروف پلاستیکی خودداری کنید. زیرا این بطری ها علاوه بر BPA حاوی نیترات هستند.
وی تاکید کرد: مادران از دادن شیر به کودکان در بطری های پلاستیکی خودداری کنند و به جای آن از بطری های شیشه ای موجود در بازار استفاده کنند.
حجازی به غذاهای پیشگیری کننده از سرطان اشاره کرد و گفت: به عنوان مثال مصرف لبنیات و کلسیم از جمله عواملی است که یا از بروز سرطان جلوگیری می کند و یا خطر ابتلا به این بیماری را کاهش می دهد. همچنین ویتامین D ماده ای با تاثیر بالا بر سیستم ایمنی بدن است که کمبود آن باعث بروز انواع سرطان ها از جمله پروستات، سینه و … می شود و متاسفانه کمبود ویتامین D در کشور ما بسیار نگران کننده است.
وی توصیه کرد: افراد سالی یک بار با انجام آزمایش میزان ویتامین D خود را بررسی کنند و در صورت کمبود با مصرف مکمل های قرص یا تزریقی این کمبود را جبران کنند. به منظور جلوگیری از عدم مصرف مواد غذایی غنی شده با ویتامین D و قرار گرفتن در معرض مستقیم نور خورشید به ویژه از ساعت 10 تا 14، حداقل 30 دقیقه در هفته توصیه می شود.
به گفته حجازی، میوه ها و سبزیجات حاوی ترکیبات ضد سرطان، آنتی اکسیدان، ویتامین C و ویتامین E هستند و به روش های مختلف از سرطان پیشگیری می کنند.
این کارشناس تغذیه بالینی و رژیم درمانی با بیان اینکه ترکیبات فیتوشیمیایی خطر ابتلا به سرطان را به روش های مختلف کاهش می دهد، تصریح کرد: این ترکیب با رقیق کردن مواد سرطان زا در دستگاه گوارش از جذب این مواد در بدن جلوگیری می کند و همچنین با مهار تشکیل نیتروزامین ها و تحریک تولید ترکیبات سمی انتوزی می تواند به کاهش خطر ابتلا به سرطان کمک کند.
وی کنترل وزن را یکی از عوامل مهم و موثر در پیشگیری از سرطان دانست و افزود: افراد باید وزن خود را در محدوده نرمال نگه دارند و فعالیت بدنی مناسبی داشته باشند. به عنوان مثال، حداقل 30 دقیقه فعالیت بدنی روزانه یا حداقل 45 تا 60 دقیقه پنج بار در هفته داشته باشید.
حجازی جایگزینی پروتئین های گیاهی به جای حیوانی را راه حل دیگری خواند و گفت: حبوبات منبع خوبی از پروتئین های گیاهی و در عین حال غذایی سالم و کامل است. همچنین مردم باید مصرف غذاهای پر انرژی مانند نوشابه ها و آب میوه های صنعتی و همچنین فست فودها را محدود کنند.
عضو هیأت علمی انستیتو تحقیقات تغذیه ای کشور تغذیه با شیر مادر را یکی از عوامل موثر در کاهش خطر ابتلا به سرطان سینه در زنان برشمرد و افزود: متاسفانه امروزه تغذیه نوزاد با شیرخشک در کشور ما رایج شده است که هم به مادر و هم به نوزاد آسیب می رساند و نوزاد را از ترکیبات مفید شیر مادر محروم می کند.
