هوش مصنوعی «اَوِستا»؛ گامی تازه در مسیر بومی‌سازی فناوری‌های نسل آینده

در دو دهه اخیر، هوش مصنوعی به یکی از ارکان تحول دیجیتال در سراسر جهان تبدیل شده است. از الگوریتم‌های یادگیری ماشینی که رفتار کاربر را تحلیل می‌کنند تا شبکه‌های عصبی پیشرفته که قادر به ایجاد تصاویر، موسیقی یا متن هستند، دنیای فناوری با سرعتی خیره‌کننده در حال تغییر است.

اما در کشوری مانند ایران با ظرفیت های انسانی و علمی قابل توجه، سوال اساسی این بوده است که چگونه می توان ارتباط موثری بین موج جهانی هوش مصنوعی و شرایط محلی برقرار کرد؟

پاسخ این سوال را شاید بتوان در پروژه «اوستا» یافت; پلتفرمی که توسط متخصصان ایرانی با هدف توسعه هوش مصنوعی بومی ایجاد شده و به آدرس avesta.gptyar.com در دسترس عموم قرار گرفته است.

از ایده تا اجرا: پیدایش اوستا

پروژه اوستا از یک دغدغه ساده اما اساسی متولد شد: چگونه می توان به ایرانیان زبان به هوش مصنوعی دسترسی پیدا کرد که درک عمیق تری از زبان، فرهنگ و طرز تفکر آنها داشته باشد؟

در حالی که بسیاری از ابزارهای معروف دنیا مانند ChatGPT یا Gemini بر روی پلتفرم های بین المللی توسعه یافته اند، محدودیت های زبانی، فرهنگی و دسترسی گاهی مانع از تجربه کامل کاربران فارسی زبان می شود.

تیم اوستا با استفاده از مدل‌های زبان محلی و تلفیق آن‌ها با زیرساخت‌های ابری، پروژه جدیدی را آغاز کرد که می‌تواند به کاربران ایرانی در زمینه‌های مختلف مانند آموزش، تولید محتوا، مشاوره شغلی و خلاقیت ادبی کمک کند.

نامی برگرفته از تاریخ و معنا

واژه «اوستا» از متون کهن دین زرتشتی گرفته شده است. نمادی از خرد و زبان و دانش ایرانی. انتخاب این نام فقط یک مرجع تاریخی نیست، بلکه بیانی از فلسفه وجودی این پلتفرم است: بازگرداندن مفهوم “دانش” به متن فناوری.

در واقع سازندگان اوستا سعی کرده اند محصولی را ارائه دهند که در کنار قدرت پردازش و یادگیری ماشینی، متعهد به «فهم انسانی» و توجه به پیشینه فرهنگی کاربران نیز باشد.

رابط کاربری ساده با عمق عملکرد بالا

کاربر با ورود به وب سایت رسمی اوستا با محیطی مینیمال، دوستانه و فارسی محور مواجه می شود. عبارت تبریک “امروز چگونه می توانم به شما کمک کنم؟” این آغاز تجربه ای است که مکالمه با ماشین را دوباره تعریف می کند.

در نمای اولیه، چند نمونه از پیشنهادات پیش فرض وجود دارد:

• نوشتن یک داستان کوتاه
• برنامه ریزی برای سفر به شیراز
• توضیح مفاهیم کوانتومی برای مبتدیان
• در نوشتن رزومه کمک کنید

این تنوع موضوعی، انعطاف پذیری و گستره شناختی اوستا را نشان می دهد. از ادبیات تا علم، از گردشگری تا پیشرفت شخصی.

هوش مصنوعی در خدمت زبان فارسی

یکی از چالش های اساسی در استفاده از مدل های خارجی، ضعف در درک ظرایف زبان فارسی است. اوستا با تکیه بر داده های محلی، فرهنگ لغت فارسی را در شبکه های عصبی خود گنجانده است.

این بدان معناست که این سیستم نه تنها نحو و واژگان را تشخیص می دهد، بلکه از لایه های فرهنگی، استعاره ها و حتی طنز زبانی نیز در تحلیل خود استفاده می کند.

چنین ویژگی اوستا را به یک انتخاب برتر برای نویسندگان، مترجمان و تولیدکنندگان محتوا تبدیل می کند.

جنبه فرهنگی و اجتماعی پروژه

ورود اوستا به بازار دیجیتال ایران پیامدهایی فراتر از بعد فناوری دارد.

از یک سو توجه دانشگاه ها را به حوزه پردازش زبان طبیعی فارسی (NLP) افزایش می دهد و از سوی دیگر زمینه اشتغال در حوزه های جدید محتوا و داده را ایجاد می کند.

علاوه بر آن تقویت اکوسیستم استارتاپی ایران و افزایش رقابت سالم بین تیم های علمی داخلی از دیگر دستاوردهای جانبی آن است.

چالش ها و راه پیش رو

اگرچه اوستا شروعی درخشان داشته است، اما مسیر توسعه آن خالی از چالش نیست.

از جمله اینکه برای رقابت با نمونه های جهانی مانند GPT-4 یا Claude باید به منابع عظیم داده، قدرت پردازش بالا و سرمایه گذاری مستمر دست یابد.

همچنین حفظ تعادل بین بومی سازی و رعایت استانداردهای جهانی نیازمند هوش سازمانی است.

آینده احتمالی: اوستا به عنوان زیرساخت ملی هوش مصنوعی

چشم انداز بلند مدت این پروژه تبدیل شدن به یکی از اجزای اصلی در اکوسیستم دیجیتال کشور است.

در آینده می توان انتظار داشت که اوستا در خدمات دولتی، آموزشی، روزنامه نگاری و تولید نرم افزارهای هوشمند ایفای نقش کند.

از آنجایی که این پلتفرم قابلیت گفتگو و تحلیل معنایی را دارد، می‌تواند به عنوان موتور زبان برای دستیارهای صوتی، سیستم‌های بانکی چت یا پشتیبان‌گیری خودکار نیز استفاده شود.

ارزش استراتژیک این پروژه برای ایران

سرمایه گذاری در هوش مصنوعی، به ویژه در سطح ملی، فقط یک فعالیت فناورانه نیست. بلکه حرکتی در راستای امنیت داده ها، اعتماد به نفس علمی و تقویت استقلال دیجیتال است.

اوستا با نشان دادن قدرت بومی در ساخت مدل زبان فارسی محور، راه را برای ده ها پروژه مشابه در زمینه های دیگر – از بینایی ماشین تا تحلیل صوتی – هموار می کند.

پیدایش «اوستا» را می‌توان نشانه‌ای از بلوغ یک اکوسیستم فناورانه دانست. اکوسیستمی که با وجود محدودیت ها، مسیر خلاقیت و دانش بنیان شدن را طی می کند.

اگر در سال‌های گذشته همواره از «مصرف‌کننده فناوری خارجی» بودن گلایه داشتیم، امروز با اوستا نمونه الهام‌بخش «تولیدکننده فناوری بومی» را می‌بینیم.

در نهایت، آنچه این پروژه را متمایز می کند، نه تنها قدرت پردازش آن، بلکه روح ایرانی نهفته در آن است. روحی که زبان مادری را در اختیار دارد، فرهنگ را می شناسد و آینده ای هوشمندانه تر اما انسانی تر را ترسیم می کند.