معمای کمبود دارو در ایران؛ کجا باید به دنبال پاسخ باشیم – خبرگزاری مهر ایران و جهان

سلامت جو، نظام دارویی و بهداشتی ایران چندین دهه است که در چهارراه تحریم های بین المللی، فشارهای اقتصادی و بحران ارزی قرار گرفته است. با این حال، شواهد حاکی از آن است که این سیستم با وجود تمام شوک های قوی از سقوط نجات یافته است. آمارهای رسمی حاکی از تولید بالای دارو در داخل است، اما تناقضی که مردم در سطح جامعه با آن مواجه هستند، تجربه تلخ «کمبود متناوب دارو» در داروخانه ها است.

سید حیدر محمدی رئیس سابق سازمان غذا و دارو در گفتگو با خبرنگار مهر از مشکلات زنجیره تامین دارو و اینکه چرا با وجود تولید ۹۷ درصدی گاهی اوقات سبد دارویی بیماران خالی می ماند، گفت.

سوال: صنعت داروسازی ایران امروز در کجا قرار دارد؟

– اگر بخواهیم سابقه این موضوع را بررسی کنیم باید به حضور شرکت های خارجی اشاره کنم. قبل از انقلاب شرکت های دارویی چندملیتی در کشور داشتیم که همه خارجی بودند. همانطور که می دانید بعد از انقلاب تقریباً همه این شرکت های چند ملیتی ایران را ترک کردند و تعداد بسیار کمی از آنها در کشور باقی ماندند.

در آن زمان یعنی اوایل انقلاب شاید 20 تا 30 درصد نیاز دارویی کشور در داخل تولید می شد و وابستگی شدیدی به خارج داشتیم. اما بعد از انقلاب به تدریج تولید ما افزایش یافت. تا جایی که امروز در زمینه تولید نهایی دارو در وضعیت بسیار خوبی هستیم. در حال حاضر حدود 97 درصد داروی نهایی مورد نیاز کشور در داخل تولید می شود. این یک جهش تاریخی در صنعت داروسازی ایران است.

سوال: چگونه می توان با وجود تحریم ها و سایر بحران ها از فروپاشی نظام دارویی کشور جلوگیری کرد؟

– دلیل اصلی این موضوع «تاب آوری بالای صنعت داروسازی» است. زمانی که کلان خود را صرفاً بر مفهوم «عرضه» متمرکز می‌کنید، این عرضه می‌تواند از طریق واردات انجام شود. اما وقتی اولویت اصلی کشور را بر روی «تولید داخلی» قرار دهید، نتیجه این است که در شرایط بحرانی و جنگی آسیب جدی نخواهید دید.

تصور کنید برای حل مشکل ارزی در کشورهای خارجی، هیئت هایی اعزام شوند، بنشینند مذاکره کنند و پیگیری های طولانی انجام دهند. در زمان جنگ و تحریم انجام این کارها بسیار سخت و گاهی غیرممکن است. در چنین شرایطی بهترین مکان برای کمک به شما خطوط تولید داخلی است. امروز اگرچه به دلیل تحریم ها شرایط ایده آلی نداریم و کمبود احساس می شود، اما آنچه برخی فکر می کنند فروپاشی نظام دارویی کشور است با این جنگ های اقتصادی اتفاق نیفتاده و محقق نخواهد شد. زیرا عمق تولید داخلی ما مانع از این فروپاشی شده است.

سوال: وضعیت ما در مواد اولیه دارویی چگونه است؟

– در زمینه مواد اولیه دارویی وضعیت کاملا متفاوت است. در حال حاضر می توان گفت تنها حدود 50 درصد مواد اولیه مورد نیاز ما در کشور تولید می شود و نیمی دیگر از این نیاز حیاتی به واردات وابسته هستیم. این وابستگی 50 درصدی یکی از نقاط بحرانی زنجیره تامین ما است.

سوال: کشوری که توانسته 99 درصد داروی نهایی را خودش بسازد، چرا 100 درصد مواد اولیه را در داخل تولید نمی کند تا این وابستگی پایان یابد؟

– دلیل اصلی این تصمیم صرفه جویی در دارو و موضوع «توجیه اقتصادی» است. اگر حدود 40 تا 50 درصد مواد اولیه مورد نیاز خود را وارد می کنیم به این دلیل است که تولید انواع مواد اولیه در داخل منطقی نیست. در دنیا کشورهایی مانند چین و هند قطب تولید مواد خام هستند. چرا چون علاوه بر تامین نیازهای جمعیت میلیاردی خود، برای صادرات به تمام دنیا نیز تولید می کنند. وقتی مقیاس تولید تا این حد بزرگ باشد، قیمت تمام شده بسیار کاهش می یابد.

اگر صنعت داروسازی ما بخواهد مواد اولیه را با قیمت مناسب تولید کند، باید بازار صادراتی داشته باشد. تولید در مقیاس کوچک فقط باعث افزایش شدید قیمت تمام شده می شود و در نهایت دود این گرانی به چشم بیمار می رود.

سوال: اگر 97 تا 99 درصد داروی نهایی را خودمان تولید کنیم، دلیل این کمبودهایی که در جامعه و داروخانه ها دیده می شود چیست؟

– این دقیقا همان گلوگاهی است که باید درست فهمید. ریشه اصلی کمبودها نه در خطوط تولید دارو در داخل، بلکه در همان وابستگی 50 درصدی به مواد اولیه وارداتی و همچنین فرآیند بسیار زمان بر و پیچیده واردات است.

برای واردات در شرایط تحریم با هفت خوان مواجه هستید. ابتدا باید مجوزها را بگیرید و سفارش را ثبت کنید، سپس سفارش کالا را به تامین کننده خارجی بدهید، پس از آن باید درخواست تخصیص ارز را بدهید و در نهایت درگیر فرآیند پیچیده حواله و انتقال پول شوید.

گاهی ماه ها طول می کشد تا بانک مرکزی ارز را تخصیص دهد. گاهی به دلیل تحریم ها برای انتقال پول دچار مشکل می شویم و گاهی تامین کننده خارجی یا سیستم حمل و نقل و لجستیک بین المللی کالا را با تاخیر ارسال می کند. نتیجه چه خواهد شد؟ داروی نهایی که خط تولید آن در داخل آماده کار است، در کارخانه های ما تا رسیدن همان مواد اولیه وارداتی به تعویق می افتد. بنابراین، کمبود دارو ارتباط مستقیمی با اختلال در زنجیره تامین ارز و لجستیک مواد اولیه دارد.

سوال: در سایر بخش های زنجیره سلامت مانند تجهیزات پزشکی و شیرخشک وضعیت چگونه است؟ آیا تاب آوری در آنجا شبیه پزشکی است؟

– در زمینه هایی مانند شیرخشک و تجهیزات پزشکی شرایط ما با داروی نهایی متفاوت است. به لطف خدا بعد از انقلاب در این زمینه ها رشد داشتیم اما باید بپذیریم که تعداد شرکت های فعال و عمق تولید در آنها متفاوت است. مثلاً در حوزه تجهیزات پزشکی، خودکفایی ما بسیار کمتر از پزشکی است. در این بخش میزان واردات و تولید ما تقریباً 50 درصد است. یعنی نیمی از نیاز کشور کاملا وارداتی است. همچنین حساسیت بالایی نسبت به محصولاتی مانند شیرخشک وجود دارد. این مناطق نیازمند توجه، سرمایه گذاری و حمایت بیشتر برای رسیدن به نقطه امن تری در برابر بحران هستند.

سوال: نقش سازمان غذا و دارو در مدیریت این بحران ها و تسهیل این مسیر چیست؟

– در ساختار نظام سلامت ایران، سازمان غذا و دارو نقش یک نهاد حاکمیتی، دولتی و نظارتی را ایفا می کند. هر شرکتی که بخواهد در زمینه تولید یا واردات فعالیت کند باید مجوزهای لازم را از این نمایندگی تخصصی که زیرمجموعه وزارت بهداشت است اخذ کند. وظیفه این سازمان کاهش بوروکراسی های غیرضروری با رعایت استانداردهای کیفی و ایمنی بیماران است تا در شرایط تحریم سرعت ارائه اقلام سلامت محور کاهش پیدا نکند.

سوال: برای رهایی از سایه سنگین کمبودهای موقت و افزایش ثبات در بازار چه باید کرد؟

– برای رسیدن به ثبات پایدار دو راه در پیش داریم. ابتدا باید در کوتاه مدت و میان مدت هماهنگی بین نهادی (به ویژه با بانک مرکزی) برای تخصیص و انتقال سریع ارز حداکثر شود تا مواد اولیه در دام تحریم و بوروکراسی گرفتار نشود. دوم اینکه در درازمدت چاره ای جز توسعه دیپلماسی اقتصادی نداریم. اگر بخواهیم مواد اولیه را در داخل کشور بسازیم و تاب آوری را به 100 درصد نزدیک کنیم باید راه صادرات باز شود تا تولید در مقیاس صنعتی پیدا شود و توجیه اقتصادی داشته باشد.