از تپش قلب تا بی خوابی؛ اثرات پنهان بمباران رسانه ای با اخبار منفی – خبرگزاری مهر اخبار ایران و جهان

خبرگزاری مهر – گروه سلامت: یکی از ابزارهای مهم این جنگ، انتشار اخبار و اطلاعات نادرست است. رسانه های خارجی به ویژه در زمان بحران با ارائه داده های غیر معتبر و ایجاد احساسات منفی سعی در افزایش احساسات منفی در بین مردم دارند. در نتیجه، این می تواند منجر به ناامیدی، عصبانیت، اضطراب و در نهایت بحران های روانی شود. یکی از راه های موثر برای مقابله با این نوع جنگ، ارتقای سواد رسانه ای در جامعه است.

در همین رابطه خبرنگار مهر با مریم سلمانیان، متخصص روانشناسی بالینی، دانشیار و عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران گفتگو داشت

اخبار منفی چگونه بر افراد تأثیر می گذارد؟

سلمانیان: همزمان با افزایش اخبار اضطراب آور و انتشار مداوم اطلاعات از منابع مختلف، بسیاری از افراد با علائمی مانند تپش قلب، بی قراری، اختلالات خواب و کاهش تمرکز مواجه می شوند.

در شرایط کنونی که جامعه با تهدید جنگ مواجه است و هر روز اخبار زیادی از منابع مختلف به مردم می رسد، تجربه اضطراب امری طبیعی و قابل انتظار است. این نوع نگرانی یک واکنش طبیعی به موقعیت های تهدید کننده است.

از نظر علمی به این حالت اضطراب پیش بینی می گویند. اضطراب پیش بینی زمانی رخ می دهد که فرد با یک خطر واقعی اما با زمان نامعلومی مواجه می شود. در چنین شرایطی تهدید وجود دارد اما زمان وقوع آن مشخص نیست و این بار عدم قطعیت بر شدت نگرانی می افزاید.

اضطراب پیش بینی چگونه در بدن فعال می شود؟

سلمانیان: بدن انسان طوری طراحی شده است که در هنگام مواجهه با تهدید، یک سیستم هشدار داخلی را فعال کند. در مغز بخش هایی وجود دارد که مسئول تشخیص خطر هستند. پس از تشخیص تهدید، این قسمت ها کل بدن را در حالت «آماده» قرار می دهند. فعال شدن این سیستم هشدار دهنده تغییرات فیزیولوژیکی خاصی ایجاد می کند. در نتیجه، فرد علائمی را تجربه می کند که ممکن است در شرایط عادی وجود نداشته باشد.

علائم اضطراب پیش بینی چیست؟

سلمانیان: فعال شدن سیستم هشدار بدن می تواند با علائمی مانند افزایش ضربان قلب، بی قراری و بی قراری، اختلال خواب یا بی خوابی، کاهش تمرکز، هجوم افکار نگران کننده و مشکل در کنترل آنها همراه باشد.

این علائم به دلیل تغییرات در سیستم فیزیولوژیکی بدن رخ می دهد. وقتی بدن در حالت آماده باش است، عملکرد طبیعی برخی از فرآیندها مانند خواب و تمرکز مختل می شود. به همین دلیل، افراد ممکن است بیشتر احساس اضطراب، تمرکز کمتر یا افکار منفی بیشتری نسبت به قبل داشته باشند. تجربه اضطراب در چنین شرایطی نشانه ضعف فردی نیست، بلکه واکنش طبیعی بدن به تهدیدی است که زمان آن مشخص نیست.

چرا طولانی شدن حالت هوشیاری ذهنی خطرناک است؟

سلمانیان: اصل خطر تنها عامل اضطراب نیست. بلکه فعال شدن طولانی مدت «سیستم هشدار مغزی» و احساس عدم اطمینان می تواند شدت اضطراب را افزایش داده و منجر به فرسودگی ذهنی شود.

با ادامه اخبار مرتبط با این تهدید، جامعه همزمان در معرض دو عامل وجود خطر واقعی و تداوم فضای هشدار روانی قرار دارد. کارشناسان بهداشت روان می گویند مشکل اصلی فقط وجود تهدید نیست، بلکه فعال شدن طولانی مدت سیستم هشدار مغز است.

سیستم عصبی انسان برای مقابله با تهدیدات کوتاه مدت طراحی شده است. در مواقع بحرانی کوتاه، این سیستم بدن را در حالت آماده باش قرار می دهد تا فرد بتواند به سرعت واکنش نشان دهد. اما زمانی که تهدید برای مدت طولانی ادامه یابد، بدن وارد حالت فرسودگی می شود. این خستگی می تواند منجر به مشکلات روانی شود.

نقش عدم اطمینان در افزایش اضطراب چیست؟

سلمانیان: یکی از عوامل مهم در تشدید اضطراب عدم اطمینان است. مغز انسان با خطرات قابل پیش بینی سازگارتر است. وقتی فردی نمی داند چه زمانی ممکن است اتفاقی بیفتد، حس کنترل خود را از دست می دهد.

احساس عدم کنترل یکی از مهم ترین عوامل در ایجاد اضطراب شدید است. وقتی فردی فکر می کند که کنترلی بر اوضاع ندارد و کاری از دستش بر نمی آید، میزان نگرانی افزایش می یابد. این عدم اطمینان، شدت واکنش های اضطرابی را افزایش می دهد.

در جامعه ای که قبلاً جنگ را تجربه کرده است، پدیده دیگری نیز رخ می دهد. “فعال سازی مجدد خاطرات تروماتیک”. در این مورد، صداها، تحلیل ها یا اخبار می توانند واکنش های اضطراب گذشته را دوباره فعال کنند.

ممکن است شخصی در همین لحظه احساس کند که خطری وجود دارد. خاطرات روزهای گذشته، تجربیات قبلی و احساسات مرتبط با آنها زنده می شود و این مشکل باعث بدتر شدن وضعیت روحی فرد می شود. در نتیجه اضطراب تشدید می شود و فرد واکنش های قبلی را تجربه می کند.

آیا می توان اضطراب را به طور کامل از بین برد؟

سلمانیان: در چنین شرایطی هدف از بین بردن کامل اضطراب نیست. اضطراب یک واکنش طبیعی و حتی محافظتی است و به افراد کمک می کند تا نسبت به خطرات هوشیار باشند. به دلیل وجود اخبار و تهدیدهای واقعی، تجربه این احساس اجتناب ناپذیر است.

اما اگر اضطراب تنظیم نشود، می تواند منجر به فرسودگی ذهنی شود. بنابراین راه حل اصلی در موقعیت های تهدید، تنظیم اضطراب است. یعنی مدیریت و کنترل سطح آن به گونه ای که عملکرد روزانه فرد مختل نشود. تنظیم اضطراب به حفظ تعادل روانی و جلوگیری از آسیب های طولانی مدت کمک می کند.

راهکارهای تنظیم اضطراب در شرایط بحرانی چیست؟

سلمانیان: در شرایطی که جامعه با خطر جنگ و فضای هشدار روانی مواجه است، یکی از مهمترین اقدامات کمک به سیستم عصبی برای بازگشت به حالت آرامش است. هدف از بین بردن اضطراب نیست. بلکه برای تنظیم آن و جلوگیری از بقای طولانی مدت حالت هوشیاری در بدن است.

یکی از ساده ترین و موثرترین تکنیک ها «تنفس عمیق و آرام» است. در این روش فرد به مدت 4 ثانیه از طریق بینی نفس عمیق می کشد، 4 ثانیه نفس خود را حبس می کند و به مدت 6 ثانیه به آرامی از طریق دهان بازدم می کند.

در این فرآیند هنگام دم، معده به سمت جلو حرکت می کند و بازدم باید طولانی تر از دم باشد. توصیه می شود هوا را به آرامی آزاد کنید. مثل زمانی که آدم می خواهد شعله شمعی را آرام آرام خاموش کند بدون اینکه خاموش شود.

این الگوی تنفسی پیام ایمنی به مغز می فرستد و سطح هیجان سیستم عصبی را کاهش می دهد. در نتیجه ضربان قلب کاهش یافته و از شدت اضطراب کاسته می شود. در واقع فرد با تغییر فیزیولوژی بدن به آرامش ذهن کمک می کند.

قرار گرفتن مداوم در معرض اخبار مربوط به جنگ، سیستم هشدار مغز را فعال نگه می دارد. این فعال سازی مداوم می تواند منجر به فرسودگی ذهنی شود.

به همین دلیل توصیه می شود مردم اخبار را فقط در زمان های مشخص و از منابع موثق دنبال کنند و از پیگیری مستمر و لحظه به لحظه خودداری کنند. این عمل ساده به مغز فرصت بیدار شدن می دهد.

حفظ فعالیت های روزانه نقش مهمی در تنظیم اضطراب دارد. ادامه کار، ارتباط با خانواده، انجام مسئولیت‌های روتین و پایبندی به برنامه‌های روزمره این پیام را به مغز می‌فرستد که زندگی هنوز ادامه دارد. این پیام باعث ایجاد حس ثبات و کنترل می شود و به کاهش اضطراب کمک می کند. قطع کامل فعالیت های عادی می تواند احساس بحران را تشدید کند.

ارتباط با دیگران یکی از مهم ترین عوامل محافظتی در برابر استرس و اضطراب است. گفتگو با افراد مورد اعتماد و دریافت حمایت اجتماعی از دوستان و خانواده نقش موثری در کاهش فشار روانی دارد. در این گفت و گوها نباید تنها به اخبار جنگ و موضوعات اضطراب زا توجه شود، بلکه مردم باید در مورد موضوعات عادی و روزمره نیز صحبت کنند تا ذهن از چرخه نگرانی دائمی خارج شود.

چرا ماندن در حالت هشدار برای مدت طولانی خطرناک تر است؟

سلمانیان: در چنین شرایطی، بزرگترین آسیب لزوماً خود بحران نیست، بلکه یک زندگی طولانی مدت در حالت انتظار و هشدار است. موقعیتی که می تواند هم از نظر فیزیولوژیکی و هم از نظر روانی آسیب زا باشد. در این میان نحوه برخورد خانواده ها با اخبار ناراحت کننده نقش تعیین کننده ای در حفظ سلامت روان کودکان و نوجوانان دارد.

هوشیاری مداوم سیستم عصبی را فرسوده می کند. این وضعیت طولانی مدت می تواند بر ضربان قلب، خواب، تمرکز و تعادل عاطفی تأثیر بگذارد و سلامت روان افراد را در معرض خطر قرار دهد. بنابراین مسئله اصلی تنظیم اضطراب و جلوگیری از تثبیت حالت هوشیاری در بدن است.

چگونه کودکان در معرض اخبار انتقادی قرار نگیرند؟

سلمانیان: در موقعیت های تهدیدآمیز، مدیریت فضای روانی خانه اهمیت دو چندان می یابد. کارشناسان به خانواده ها توصیه می کنند تا حد امکان کودکان و نوجوانان را در معرض اخبار مرتبط با بحران قرار ندهند.

تماشای مداوم اخبار در حضور کودکان یا گفتگوهای مکرر درباره این موضوع، آنها را ناخواسته آگاه می کند. در حالی که کودکان به دلیل سطح آگاهی پایین تر، توانایی تجزیه و تحلیل دقیق موقعیت را ندارند و ممکن است خطر را بیش از حد ارزیابی کنند.

لزومی ندارد که کودک از جزئیات این موضوع مطلع باشد. بزرگسالان ممکن است اخبار را برای کسب اطلاعات بیشتر دنبال کنند، اما انتقال این فضای نگرانی به کودکان مفید نیست و می تواند باعث افزایش اضطراب آنها شود.

کودکان و نوجوانان معمولاً احساس می کنند که کنترل کمتری بر موقعیت دارند. هنگام مواجهه با اخبار تهدیدآمیز، ممکن است نگران از دست دادن اعضای خانواده باشند یا احساس ناامنی شدیدی را تجربه کنند.

در جامعه ای که جنگ قبلی را تجربه کرده است، برخی از کودکان ممکن است با فعال شدن مجدد خاطرات آسیب زا نیز مواجه شوند. شنیدن صداها، تحلیل ها یا مکالمات مرتبط می تواند تجربیات قبلی را برای آنها زنده کند و اضطراب را تشدید کند. به همین دلیل توصیه می‌شود پیگیری اخبار جنگ در حضور کودکان محدود شود و در مجامع خانوادگی بحث درباره این موضوع به حداقل برسد.

اضطراب چگونه تنظیم می شود؟

سلمانیان: موقعیت های تهدیدآمیز را نمی توان انکار کرد و نمی توان اضطراب را به طور کامل از بین برد. اضطراب یک واکنش طبیعی است اما باید تنظیم و کنترل شود تا به فرسودگی ذهنی منجر نشود.

یکی از راه حل های موثر این است که ذهن را مشغول کارهای روزانه کنید. هر فرد می تواند به فعالیتی که برای او آرامش بخش است بازگردد. از بافتنی و کاردستی گرفته تا مطالعه، پیاده روی یا گذراندن وقت با اطرافیانتان. حتی اگر تمرکز کامل وجود نداشته باشد، این تلاش برای ادامه فعالیت های عادی پیام ثبات و تداوم زندگی را به مغز می دهد.

نقش فعالیت های روزمره در بحران چقدر موثر است؟

سلمانیان: ادامه کار معمول، حفظ برنامه روزانه و ارتباط با افراد مورد اعتماد از مهم ترین عوامل محافظت کننده در برابر اضطراب است. صحبت با اطرافیان در مورد موضوعات غیر استرس زا و فاصله گرفتن موقت از اخبار به کاهش هیجان سیستم عصبی کمک می کند.

آنچه بیش از خود بحران می تواند به سلامت روان آسیب برساند، زندگی طولانی مدت در حالت انتظار و هشدار است. تنظیم سیستم عصبی، محدود کردن اخبار، محافظت از کودکان در برابر مواجهه مستقیم با اخبار و حفظ روال عادی زندگی از مهمترین اقدامات برای عبور ایمن از این شرایط محسوب می شود.