از امید کاذب تا فرسایش روانی؛ سرنوشت مخاطبان منفعل ایران اینترنشنال – خبرگزاری مهر ایران و جهان

خبرگزاری مهر – گروه سلامت: در سال های اخیر موجی از فضاسازی و فضاسازی رسانه ای حول برخی تحولات داخلی و منطقه ای در فضای مجازی و برخی رسانه ها شکل گرفته است. انتشار اخبار تایید نشده، استفاده از منابع ناشناس و بزرگ نمایی برخی اتفاقات بار دیگر موضوع مسئولیت حرفه ای رسانه ها در قبال افکار عمومی را برجسته کرده است.

دستکاری رسانه ها معمولاً با هدف هدایت افکار عمومی، ایجاد نگرانی یا بی اعتمادی و تأثیرگذاری بر معادلات سیاسی و اجتماعی است. در چنین شرایطی، سرعت انتشار اخبار در فضای دیجیتال می تواند به گسترش روایت های دروغ دامن بزند و مرز بین واقعیت و شایعه را محو کند.

در همین رابطه خبرنگار مهر با حسین محمدی، مشاور ارشد و روانشناس گفتگو داشت

وقتی رسانه‌ها دائماً بر بن‌بست و سیاه‌نمایی مطلق تأکید می‌کنند، این چه تأثیری بر امید اجتماعی دارد؟

در بحث مخاطبان رسانه، مخاطبان را می توان به دو گروه عمده تقسیم کرد. گروه اول افرادی هستند که تحت تاثیر رسانه ها هستند که مدام بر بن بست، ناامیدی، عدم راه حل و رویکردهای صرفا سیاسی تاکید دارند. این رسانه ها با تکرار روایت های منفی فضای ذهنی مخاطب را به سمت ناامیدی و بی اعتمادی سوق می دهند.

از سوی دیگر، گروه دوم شامل مخاطبانی است که قدرت تحلیل، استدلال و ارزیابی دارند. این گروه از مخاطبان پیام های رسانه ای را بدون بررسی نمی پذیرند و با نگاهی تحلیلی سعی در ارزیابی واقعیت های سیاسی و اجتماعی دارند.

مخاطبان گروه اول به تدریج امید واقعی خود را به ساختارهای سیاسی و اجتماعی از دست می دهند. در عین حال، ممکن است دچار نوعی امید کاذب آمیخته با توهم نسبت به آینده ای مبتنی بر براندازی شود. چنین شرایطی می تواند منجر به هدر رفتن انرژی و زمان ذهنی افراد شود. نمونه‌های زیادی از افرادی وجود دارد که ماه‌ها و حتی سال‌ها در انتظار شکل‌گیری نظمی جدید بوده‌اند. انتظاری که منجر به فرسایش ذهنی و اتلاف وقت شده است.

از سوی دیگر، مخاطبان تحلیلگر با تکیه بر توانایی های فردی و ظرفیت های اجتماعی خود، فعالانه مسیر زندگی را پیش می برند. این گروه به جای اینکه منتظر تغییرات ناگهانی باشند، بر رشد فردی، نقش آفرینی اجتماعی و استفاده از فرصت های موجود تمرکز می کنند.

این وظیفه هر یک از فعالان حوزه های روانشناسی، جامعه شناسی، رسانه و روشنفکر است که به گسترش مخاطبان آگاه و تحلیلی کمک کند. افزایش تعداد این گروه می تواند به تقویت امید اجتماعی واقع بینانه، ارتقای سطح تحلیل رسانه ای و کاهش اثربخشی روایت های مبتنی بر ناامیدی منجر شود.

توسعه سواد رسانه ای و تقویت قدرت تحلیل در جامعه راهکاری موثر برای جلوگیری از اتلاف انرژی ذهنی و وقت مخاطبان است. مسیری که می تواند منجر به شکل گیری جامعه ای فعالتر و مسئولیت پذیرتر در مقابل تحولات سیاسی و اجتماعی شود.

این وضعیت تا چه اندازه می تواند افراد را از کنش عقلانی به واکنش های احساسی سوق دهد؟

مخاطب نوع اول به تدریج قدرت تفکر، استدلال و تحلیل را از دست می دهد. این گروه به جای تکیه بر استدلال، تحت تأثیر احساسات و عواطف القا شده توسط رسانه ها قرار می گیرند و بر اساس آن واکنش نشان می دهند.

گاهی اوقات این واکنش های احساسی تنها محصول پیام رسانه ای نیست، بلکه می تواند ریشه در تجربیات و شرایط گذشته فرد داشته باشد. برخی پیشینه های روانی و زندگی افراد، آنها را مستعد پذیرش پیام های احساسی و تحریک آمیز می کند. در چنین شرایطی رسانه با استفاده از فضای احساسی، مخاطب را به سمتی سوق می دهد که درگیر نوعی عملیات احساسی و همراهی با جریان های مخرب باشد.

برخی از این افراد ممکن است پس از فروکش کردن احساسات به سرعت پشیمان شوند. زیرا تصمیمات و اقدامات آنها بر اساس تحلیل عقلانی نیست، بلکه بر اساس تحریک عاطفی است.

رسانه نقش و سهم بسزایی در برهم زدن تعادل عاطفی مخاطب و دور کردن او از قدرت استدلال دارد. استفاده از ادبیات عاطفی، اغراق در بحران ها و تاکید مستمر بر بن بست از جمله ابزارهایی است که می تواند قدرت تحلیل را تضعیف کند و زمینه واکنش های شتابان را فراهم کند.

در این چارچوب تقویت سواد رسانه ای و بازگرداندن مخاطب به مسیر تفکر انتقادی به عنوان راهکاری اساسی برای کاهش اثربخشی عملیات هیجانی پیشنهاد می شود. مسیری که می تواند به تصمیم گیری آگاهانه و مسئولانه تر در عرصه اجتماعی و سیاسی منجر شود

چه گروه هایی بیشتر در معرض آسیب های روانی ناشی از این نوع اخبار هستند؟

تجربه کاری او در برخورد با افراد در سنین، مقاطع تحصیلی و جنسیت های مختلف است و تاثیر اخبار احساسی به گروه خاصی محدود نمی شود و ممکن است افراد مختلفی تحت تاثیر این نوع روایت های رسانه ای قرار بگیرند.

عامل تعیین کننده در مصونیت از مغالطه و جریانات عاطفی، قدرت تفکر و تحلیل است. گاهی ممکن است فردی با تحصیلات پایین نسبت به فردی با مدرک دکترا قدرت تحلیل بیشتری داشته باشد. بنابراین، سطح تحصیلات به تنهایی تضمین کننده مصونیت در برابر تأثیرات رسانه های عاطفی نیست.

وی نوجوانان و جوانان را یکی از گروه هایی دانست که به دلیل آینده فردی و نقشی که در آینده کشور دارند در برابر اخبار هیجانی آسیب پذیرتر هستند. به گفته این کارشناس، این گروه سنی ممکن است تحت تأثیر فقر یا هیجانات عاطفی واکنش های شدیدتری از خود نشان دهند.

در برخی موارد، فرد بالغ ممکن است به سادگی افزایش اضطراب یا نگاه عاطفی داشته باشد، بدون اینکه اقدام خاصی انجام دهد. اما نوجوانان و جوانان به دلیل شرایط سنی و عاطفی آسیب پذیرتر هستند و بیشتر به رفتارهای پرخطر دست می زنند.

همانطور که افراد برای سلامت جسمی خود از رژیم غذایی پیروی می کنند، برای سلامت روانی خود نیز لازم است الگوی خاصی در مصرف اخبار داشته باشند. نظام روانی انسان از تحولات اجتماعی و سیاسی جدا نیست و نمی توان کاملاً از اخبار فاصله گرفت. آگاهي از تحولات اجتماعي ضروري است و حتي نقد آنها نيز جزيي از روند طبيعي جامعه محسوب مي شود. اما موضوع اصلی منبع خبر است.

مهم این است که اخبار از منابع موثق دریافت شود، نه از رسانه هایی که با دروغ، شایعه سازی یا استفاده از تیترهای احساسی و احساسی به دنبال تحریک افکار عمومی هستند. به گفته وی، نحوه ارائه اخبار و چارچوب بندی آن می تواند تاثیر مستقیمی بر احساسات و تصمیم گیری مخاطبان داشته باشد.

تقویت سواد رسانه ای، کنترل میزان مواجهه روزانه با اخبار و انتخاب آگاهانه منابع خبری بسیار ضروری است و مدیریت مصرف رسانه ای و تکیه بر تحلیل منطقی مهم ترین راهکار برای کاهش تاثیر عملیات عاطفی و حفظ سلامت روانی جامعه است.

رسانه ها برای جذب مخاطب بیشتر از چه تکنیکی استفاده می کنند؟

عملکرد برخی از شبکه های فارسی زبان خارج از کشور از جمله ایران اینترنشنال مدعی شد که یکی از پرکاربردترین تکنیک های مورد استفاده در این رسانه ها ارائه تحلیل های مغرضانه و فانتزی رسانه ای است.

در برخی از برنامه ها و تحلیل ها خشم و نفرت شدید نسبت به دولت در چارچوب روایات و تفاسیر قرار می گیرد و این موضوع در جهت گیری تحلیل ها تأثیر می گذارد. وی همچنین مدعی شد که بخشی از این رویکرد می تواند ناشی از وابستگی معیشتی و سازمانی تحلیلگران به اپراتورهای شبکه باشد. وابستگی که به گفته او تحلیل ها را با گفتمان های سیاسی خاص همسو می کند.

مهم ترین تکنیکی که در این فضا استفاده می شود، رویا فروشی است. در این مدل ابتدا تصویری جذاب و ایده آل از گذشته قبل از انقلاب برای مخاطب ترسیم می شود. تصویری که به گفته او می تواند گزینشی، اغراق آمیز یا فاقد پیچیدگی های تاریخی باشد.

آینده ای مبهم اما آرمان گرایانه به تصویر کشیده شده است. آینده ای که در آن همه مشکلات حل شود و شرایط اجتماعی و اقتصادی به طور کامل بهبود یابد. این تصویرسازی دوگانه از گذشته مطلوب و فردای تاریک، نوعی تخیل سیاسی را در ذهن مخاطب ایجاد می کند.

چنین روایت هایی می تواند مخاطب را در فضای خیال و امیدهای آرمانی غرق کند; فضایی که ممکن است مبنایی برای برخی اعمال احساسی یا تصمیمات احساسی شود. به گفته وی، زمانی که مخاطب آینده ای کاملا ایده آل را قطعی و نزدیک تصور می کند، ممکن است به امید تحقق آن دست به اقداماتی بزند که مبتنی بر تحلیل واقع بینانه نباشد. مخاطبان باید بین تحلیل های مستند و روایت های احساسی تمایز قائل شوند و در مواجهه با تصاویر جذاب گذشته یا آینده، دیدگاهی انتقادی و مبتنی بر داده داشته باشند.

اگر بخواهید در یک جمله مخاطب ایرانی را نصیحت کنید در مقابل موج اخبار منفی چه باید بکنند؟

کسانی که تحت تأثیر رسانه ها هستند، ابتدا باید مطالعه و تحقیق کنند، به ویژه در زمینه تاریخ شخصی و تاریخ کشور، باید توانایی تحلیل و درک شرایط اجتماعی و سیاسی را در خود پرورش دهند. مخاطبی که به این درجه از خودآگاهی و آگاهی تاریخی برسد، می تواند با مفاهیم خودآگاهی فردی و ملی، مسیر خود و نقش آن را در جامعه بهتر درک کند.

هدف نهایی این است که به این دسته از مخاطبان کمک کنیم تا حقایق تاریخی، وضعیت کنونی و افق آینده را به درستی ترسیم کنند و از گرفتار شدن آنها در دام روایت های وارونه رسانه ها جلوگیری کنند. به گفته وی تقویت خودآگاهی فردی و ملی، مطالعه تاریخی و تحلیل اجتماعی موثرترین ابزار برای مقابله با اخبار هیجانی و مغرضانه است و می تواند جامعه ای آگاه تر و مقاوم تر در برابر دستکاری رسانه ای ایجاد کند.