به گزارش خبرگزاری ایمنا، آفتاب هنوز به وسط آسمان نرسیده، در گوشه ای از شهر، بیمار روی تخت بیمارستان به سقف خیره شده و خانواده ای در راهروی بخش، بین امید و نگرانی راه می روند. چند کیلومتر دورتر، شخصی روی صندلی اهدای خون نشسته است، بدون اینکه بداند خونش به چه کسی می رسد. دو صحنه مجزا که ممکن است هرگز به هم نرسند، اما یک رشته نامرئی بین آنها جریان دارد، رشته ای به نام زندگی.
داستان اهدای خون داستان افرادی است که در سکوت قهرمان شدن را انتخاب میکنند، نه نامشان در جایی ثبت میشود و نه چهرهشان برای گیرندگان خون آشناست و با این حال، هر بار که آستینها را بالا میزنند و دقایقی از وقت و زندگی خود را در اختیار دیگران میگذارند، در واقع به ادامه زندگی یک انسان دیگر کمک میکنند. فردی که شاید هرگز او را نبیند، اما در سرنوشت او سهمی همیشگی خواهد داشت.
روز جهانی اهداکننده خون فرصتی است برای قدردانی از این مردم بی ادعا، افرادی که با مشارکت داوطلبانه خود یکی از حیاتی ترین نیازهای نظام سلامت را تامین می کنند و این مناسبت نیز اهمیت فرهنگی و اجتماعی اهدای خون در جوامع امروزی را یادآور می شود. اقدامی فراتر از مسئولیت فردی، به نمادی از همدلی و مسئولیت اجتماعی تبدیل شده است.
با وجود پیشرفت های گسترده در علم پزشکی و توسعه فناوری های نوین درمانی، هنوز هیچ جایگزین کاملی برای خون انسان پیدا نشده است و به همین دلیل بیمارستان ها و مراکز درمانی همچنان به حضور مستمر اهداکنندگان وابسته هستند و سلامت هزاران بیمار در گرو تداوم این چرخه انسانی است.
روز جهانی اهدای خون فرصتی است برای قدردانی از افرادی که بی سر و صدا در نجات جان دیگران سهیم هستند و به همین مناسبت در گفتگو با کیان دهراب پور مدیرکل انتقال خون استان اصفهانابعاد مختلف اهدای خون، نقش اهداکنندگان در چرخه درمان، باورهای رایج و چالشهای موجود در این زمینه را بررسی کردیم. گفتگویی در مورد فرهنگ بشردوستانه که امید و زندگی را در جامعه زنده نگه می دارد و مشروح این گفتگو را در ادامه خواهید دید.
ایمنا: چرا با وجود پیشرفت های پزشکی هنوز جایگزینی برای اهدای خون انسان وجود ندارد و بیماران تا چه اندازه به اهدای خون وابسته هستند؟
دهرابپور: علیرغم پیشرفتهای چشمگیر علم پزشکی در زمینههایی مانند پیوند اعضا، مهندسی بافت و تولید داروهای جدید، هنوز هیچ جایگزین مصنوعی و کاملی برای خون انسان تولید نشده است، زیرا خون مایع پیچیده و زندهای است که کارکردهای زیادی از جمله انتقال اکسیژن، مواد مغذی، هورمونها و عوامل ایمنی را بر عهده دارد و تاکنون فناوری بشر نتوانسته است همه این عملکردها را به طور ایمن بازیابی کند.
در سالهای اخیر محققان تلاشهای زیادی برای تولید خون مصنوعی یا جایگزینهای موقت انجام دادهاند، اما این فرآوردهها تنها بخشی از عملکرد خون را پوشش میدهند و نمیتوانند پاسخگوی نیازهای گسترده بیماران باشند و به همین دلیل مراکز درمانی و بیمارستانها همچنان به خون اهدایی انسان وابسته هستند و هیچ منبع دیگری قادر به تامین این نیاز حیاتی نیست.
وابستگی بیماران به خون اهدایی در بسیاری از بخش های پزشکی مشهود است. بیماران سرطانی، مبتلایان به بیماری های خونی مانند تالاسمی و هموفیلی، قربانیان حوادث رانندگی، بیماران نیازمند جراحی های اساسی و زنانی که از عوارض زایمان رنج می برند از جمله گروه هایی هستند که زندگی و روند درمان آنها در گرو دسترسی مداوم به خون و فرآورده های خونی است.
در واقع هر بار که انسان برای اهدای خون می آید، در زنجیره نجات جان انسان ها شرکت می کند و به همین دلیل اهدای خون نه تنها یک اقدام انسان دوستانه، بلکه یکی از ضروری ترین ارکان ثبات نظام پزشکی و تضمین سلامت جامعه است.
ایمنا: مهمترین باورها و شایعات نادرست در مورد اهدای خون چیست و این برداشت ها چه تاثیری بر میزان مشارکت افراد یک جامعه در اهدای خون دارد؟
دهرابپور: یکی از چالش های مهم در توسعه فرهنگ اهدای خون وجود باورها و شایعات نادرست است که برخی از افراد را از این اقدام انسان دوستانه باز می دارد و تصور ضعف جسمانی شدید پس از اهدای خون، کاهش دائمی قوای بدنی، ابتلا به بیماری های عفونی یا آسیب رساندن به سلامت عمومی از شایع ترین دغدغه های بخشی از جامعه است.
واقعیت این است که فرآیند اهدای خون در مراکز استاندارد و تحت نظارت کامل انجام می شود، تمامی وسایل مصرفی یکبار مصرف و استریل بوده و خطر انتقال بیماری برای اهدا کننده وجود ندارد و بدن انسان قادر است حجم خون اهدایی را در مدت زمان کوتاهی جبران کند.
انتشار اطلاعات نادرست در فضای مجازی یا انتقال تجربیات غیرعلمی توسط افراد غیرمتخصص گاه به شکل گیری نگرانی های بی اساس منجر می شود. این موضوع می تواند منجر به کاهش مشارکت مردمی و کاهش ذخایر خونی شود و این موضوعی است که در مواقع بحران فشار مضاعفی به مراکز درمانی وارد می کند.
آگاهی دهی مستمر، اطلاع رسانی علمی و استفاده از ظرفیت رسانه ها برای پاسخگویی به شبهات می تواند نقش موثری در اصلاح این باورها داشته باشد و هر چه مردم اطلاعات دقیق و معتبرتری دریافت کنند، اعتماد آنها به روند اهدای خون افزایش یافته و مشارکت اجتماعی تقویت می شود.
ایمنا: هر واحد خون اهدایی چگونه به فرآورده های مختلف تبدیل می شود و چه تعداد بیمار می توانند از هر اهدای خون بهره مند شوند؟
دهرابپور: بسیاری از افراد تصور می کنند که خون اهدایی به همان شکل اصلی به بیمار منتقل می شود، در حالی که پس از اهدای خون، فرآیند تخصصی و دقیقی در مراکز انتقال خون آغاز می شود. خون جمعآوریشده در آزمایشگاههای مخصوص آنالیز میشود و پس از آزمایشهای لازم به اجزای مختلف جدا میشود.
به طور معمول یک واحد خون کامل به سه فرآورده اصلی شامل گلبول های قرمز بسته بندی شده، پلاکت ها و پلاسما تقسیم می شود که هر کدام از این فرآورده ها کاربرد متفاوتی دارند و برای گروه خاصی از بیماران استفاده می شود. این جداسازی باعث می شود حداکثر بازدهی خون اهدایی و نیاز بیماران مختلف به صورت هدفمند تامین شود.
به عنوان مثال، گلبول های قرمز را می توان برای بیماران مبتلا به کم خونی شدید یا قربانیان تصادف استفاده کرد، پلاکت ها برای بیماران سرطانی و افرادی که تحت شیمی درمانی هستند حیاتی است و پلاسما در درمان برخی بیماری ها یا اختلالات انعقادی استفاده می شود.
به همین دلیل گفته می شود که یک واحد خون اهدایی می تواند به نجات یا بهبود وضعیت چند بیمار کمک کند و این ویژگی ارزش و اثربخشی اهدای خون را چند برابر می کند و نشان می دهد که یک اقدام ساده چه تاثیری بر زندگی افراد مختلف دارد.
ایمنا: کدام گروه از بیماران بیشتر به خون و فرآورده های خونی نیاز دارند و اهدای خون چگونه می تواند جان آنها را نجات دهد؟
دهرابپور: نیاز به خون و فرآورده های خونی تنها به شرایط خاص یا اتفاقات غیرمنتظره محدود نمی شود، بلکه روزانه هزاران بیمار در مراکز درمانی به این منابع حیاتی وابسته هستند. بیماران تالاسمی و برخی بیماری های خونی از جمله افرادی هستند که نیاز به دریافت خون منظم و در طول زندگی دارند.
بیماران سرطانی نیز بخش مهمی از مصرف کنندگان فرآورده های خونی هستند. بسیاری از روش های درمانی مانند شیمی درمانی باعث کاهش سلول های خونی می شود و برای ادامه روند درمان، تزریق خون یا پلاکت ضروری خواهد بود و بدون دسترسی کافی به این محصولات، روند درمان این بیماران با اختلال جدی مواجه می شود.
علاوه بر این، قربانیان حوادث رانندگی، بیماران نیازمند به جراحی قلب، پیوند اعضا و زنانی که در هنگام زایمان دچار خونریزی شدید می شوند، از گیرندگان اصلی خون هستند و در بسیاری از این موارد، زمان نقش تعیین کننده ای دارد و تاخیر در خون رسانی می تواند جان بیمار را به خطر بیندازد.
اهدای خون در چنین شرایطی به معنای ایجاد فرصتی جدید برای زندگی است. هر واحد خون می تواند حلقه امیدی برای بیمار در شرایط بحرانی باشد و به همین دلیل اهدای خون یکی از ارزشمندترین مظاهر مسئولیت اجتماعی و همبستگی انسانی تلقی می شود.
ایمنا: برای جوانان و افرادی که هنوز خون اهدا نکرده اند، تجربه اهدای خون چگونه است و قبل از رفتن به اهدای خون چه نکاتی را باید بدانند؟
دهرابپور: بسیاری از افرادی که تا به حال خون اهدا نکرده اند به دلیل ناآشنایی با روند اهدای خون نگران یا مردد هستند در حالی که تجربه اکثر اهداکنندگان نشان می دهد که این فرآیند بسیار ساده، بی خطر و کوتاه مدت بوده و در مدت زمان کوتاهی انجام می شود.
در مرحله اول اطلاعات فرد ثبت شده و وضعیت سلامت وی توسط کارشناسان بررسی می شود، سپس فشار خون، سطح هموگلوبین و برخی شاخص های بهداشتی کنترل می شود تا اهدای خون برای فرد خطرناک نباشد و پس از تایید شرایط، مراحل خون گیری انجام می شود که تنها چند دقیقه طول می کشد.
توصیه می شود افراد قبل از مراجعه خواب کافی داشته باشند، مایعات کافی مصرف کنند و از حضور با معده خالی خودداری کنند. همچنین بهتر است پس از اهدای خون برای مدت کوتاهی استراحت کرده و مصرف آب و نوشیدنی را افزایش دهید.
برای بسیاری از جوانان، اولین تجربه اهدای خون فراتر از یک روش پزشکی است و به تجربه ای ارزشمند از مشارکت اجتماعی تبدیل می شود. احساس کمک به نجات جان دیگران و ایفای نقش در سلامت جامعه انگیزه ای است که بسیاری از خیرین را به ادامه این مسیر ترغیب می کند.
ایمنا: نقش رسانه ها، شبکه های اجتماعی و چهره های شناخته شده چقدر در ترویج فرهنگ اهدای خون موثر بوده است؟
دهرابپور: در دنیای امروز رسانه ها و شبکه های اجتماعی به یکی از مهم ترین ابزارهای شکل دهی افکار عمومی تبدیل شده اند و می توانند نقش تعیین کننده ای در گسترش فرهنگ اهدای خون داشته باشند و اطلاع رسانی صحیح، انتشار آمار واقعی و انعکاس نیازهای مراکز درمانی از جمله اقداماتی است که می تواند حساسیت اجتماعی را نسبت به این موضوع افزایش دهد.
روایتهای انسانی و داستانهای واقعی بیماران نیز تأثیر بسزایی در مخاطب میگذارد، وقتی مردم با داستان افرادی که به لطف اهدای خون جانشان نجات یافته است آشنا میشوند، ارتباط عمیقتری با اهمیت این موضوع برقرار میکنند و انگیزه بیشتری برای مشارکت پیدا میکنند.
شبکه های اجتماعی نیز فرصت مناسبی برای اطلاع رسانی سریع و گسترده فراهم کرده است و کمپین های مردمی، کمپین های ویژه و انتشار تجربیات شخصی خیرین می تواند به جذب گروه های جدید به ویژه نسل جوان کمک کند.
در این میان حضور چهره های شناخته شده، ورزشکاران، هنرمندان و فعالان اجتماعی نیز نقش بسزایی در جلب توجه مردم دارد، تجربه نشان داده است که حمایت این افراد از کمپین های اهدای خون می تواند منجر به افزایش مشارکت مردمی و تقویت فرهنگ مسئولیت اجتماعی شود.
ایمنا: برای فرهنگ سازی پایدار اهدای خون در جامعه چه اقداماتی در خانواده ها، مدارس و رسانه ها باید انجام شود؟
دهرابپور: تبدیل اهدای خون به یک فرهنگ پایدار نیازمند برنامه ریزی بلندمدت و مشارکت همه نهادهای اجتماعی است. تزکیه زمانی موفق خواهد بود که از سنین پایین شروع شود و ارزش کمک به دیگران به بخشی از سبک زندگی شهروندان تبدیل شود.
خانواده ها در این مسیر نقش اساسی دارند و وقتی فرزندان شاهد مشارکت والدین خود در فعالیت های انسان دوستانه مانند اهدای خون باشند، این رفتار به عنوان یک ارزش اجتماعی در ذهن آنها نهادینه می شود. آموزش غیرمستقیم در محیط خانواده می تواند زمینه ساز شکل گیری نسل های مسئولیت پذیرتر باشد.
مدارس و مراکز آموزشی نیز می توانند با گنجاندن مفاهیم مرتبط با سلامت اجتماعی، نوع دوستی و اهدای خون در برنامه های آموزشی، آگاهی دانش آموزان را افزایش دهند. برگزاری برنامه های آموزشی، نشست های تخصصی و بازدیدهای آشنایی از مراکز انتقال خون از جمله اقداماتی است که می تواند در این زمینه موثر باشد.
همچنین رسانهها میتوانند با تولید محتوای مستمر، جذاب و مبتنی بر واقعیت، این فرهنگ را در سطح جامعه تقویت کنند و تداوم پیامهای آموزشی، معرفی الگوهای موفق و بیان داستانهای الهامبخش اهداکنندگان و گیرندگان خون، زمینه تبدیل اهدای خون از یک اقدام یکباره به یک مسئولیت اجتماعی پایدار را فراهم میآورند.
