به گزارش خبرگزاری ایمنا، اهدای عضو یکی از عالی ترین مظاهر ایثار و نوع دوستی در جوامع بشری است. اقدامی که می تواند امید و زندگی را به چندین خانواده از دل یک فقدان بزرگ بازگرداند. پیشرفت های چشمگیر علم پزشکی در دهه های اخیر امکان اهدای اعضای حیاتی بیماران مرگ مغزی را به افراد در لیست انتظار پیوند و نجات جان آنها از مرگ حتمی فراهم کرده است. اما موفقیت سیستم پیوند اعضا تنها در گرو توان علمی و تخصصی پزشکان نیست، بلکه آگاهی عمومی، اعتماد اجتماعی و همراهی خانواده ها نقش تعیین کننده ای در تحقق این فرآیند انسانی دارد. در بسیاری از موارد، ناآگاهی از مفهوم مرگ مغزی باعث می شود فرصت نجات جان چندین بیمار از بین برود. در حالی که یک تصمیم آگاهانه می تواند به معنای تولد دوباره افرادی باشد که تنها راه ادامه زندگیشان دریافت عضو پیوندی است. از این رو فرهنگ سازی و افزایش دانش عمومی در مورد اهدای عضو به عنوان یکی از مهم ترین نیازهای نظام سلامت شناخته می شود.
علیرغم دستاوردهای چشمگیر ایران در زمینه پیوند اعضا و کسب جایگاه ممتاز در آسیا، هنوز هزاران بیمار در کشور منتظر عضوی مناسب هستند. این بیماران روزها، ماهها و گاه سالها را به امید یافتن فرصتی برای ادامه زندگی سپری میکنند و برای بسیاری از آنها پیوند عضو تنها گزینه درمانی موثر در نظر گرفته میشود. در چنین شرایطی هر مورد اهدای عضو می تواند جان چند بیمار را نجات دهد و از رنج و نگرانی خانواده های آنها بکاهد. افزایش آگاهی در مورد اهمیت اهدای عضو نه تنها یک اقدام آموزشی، بلکه یک مسئولیت اجتماعی است که می تواند منجر به افزایش مشارکت مردم در این حرکت بشردوستانه شود. تجربه کشورهای موفق در این زمینه نیز نشان می دهد که هر چه جامعه با مفهوم مرگ مغزی و فرآیند اهدای عضو آشنا شود، میزان رضایت خانواده ها و تعداد پیوندهای موفق نیز افزایش می یابد. بنابراین ترویج فرهنگ اهدای عضو باید به عنوان یک اولویت ملی مورد توجه قرار گیرد.
یکی از مهم ترین چالش ها در توسعه اهدای عضو، باورهای نادرست و باورهای غلط در مورد مرگ مغزی است. بسیاری از افراد تصور می کنند که بیمار مرگ مغزی با مشاهده ضربان قلب یا فعالیت دستگاه های پشتیبانی می تواند به زندگی بازگردد، در حالی که از نظر علمی مرگ مغزی به معنای توقف کامل و غیرقابل برگشت عملکرد مغز و مرگ قطعی فرد است. این فاصله بین واقعیت علمی و افکار عمومی، نیاز به اطلاعات مستمر و تخصصی را دو چندان می کند. رسانه ها، نظام آموزشی، دانشگاه ها، مراکز فرهنگی و نهادهای اجتماعی می توانند با تولید محتوای علمی و قابل فهم برای عموم مردم نقش مهمی در اصلاح این نگرش ها ایفا کنند. هر چه سطح آگاهی جامعه افزایش یابد، تصمیم گیری خانواده ها در شرایط سخت با آرامش و اطمینان بیشتری همراه بوده و فرصت های بیشتری برای نجات جان بیماران فراهم می شود. به همین دلیل آموزش عمومی در زمینه مرگ مغزی و اهدای عضو باید به یک تداوم فرهنگی تبدیل شود.
در این میان نقش رسانه ها به ویژه صداوسیما در ترویج فرهنگ اهدای عضو بسیار تعیین کننده است. رسانه ملی با توجه به گستردگی مخاطبان و نفوذ اجتماعی خود می تواند مفاهیم علمی مرتبط با مرگ مغزی و پیوند اعضا را به زبانی ساده و قابل فهم برای عموم مردم توضیح دهد. تولید مستندهای واقعی، برنامه های آموزشی، مصاحبه با کارشناسان، روایت زندگی بیماران نجات یافته از طریق پیوند و انعکاس تجربه خانواده های اهدایی از جمله اقداماتی است که می تواند اعتماد عمومی را به این امر افزایش دهد. همچنین پرهیز از بازنمایی های دروغین مرگ مغزی در نمایش ها و استفاده از ظرفیت چهره های فرهنگی، هنری و ورزشی برای ترویج این فرهنگ نقش مهمی در ارتقای سطح آگاهی جامعه خواهد داشت. تجربه سال های اخیر نشان داده که وقتی رسانه ها به صورت علمی، مستمر و هدفمند به موضوع اهدای عضو پرداخته اند، میزان استقبال و مشارکت مردم نیز افزایش یافته است.
امروزه اهدای عضو نه تنها یک عمل پزشکی است، بلکه نمادی از مسئولیت اجتماعی، همدلی انسانی و مشارکت در نجات جان دیگران است. هر فردی با آگاهی از اهمیت این موضوع و اعلام تمایل خود به اهدای اعضا می تواند نقش موثری در گسترش فرهنگ زندگی بخشی داشته باشد. جامعه ای که فرهنگ اهدای عضو در آن نهادینه شود، جامعه ای با سرمایه اجتماعی، اعتماد عمومی و روحیه نوع دوستی خواهد بود. افزایش آگاهی مردم، حمایت از نهادهای فرهنگی و رسانه ای، تقویت آموزش عمومی و همراهی خانواده ها می تواند آینده روشن تری را برای بیماران نیازمند پیوند ایجاد کند. در واقع اهدای عضو فرصتی است برای روشن نگه داشتن چراغ زندگی در وجود انسان های دیگر حتی پس از پایان عمر و این ماندگارترین میراثی است که انسان می تواند از خود به جای بگذارد. امید قبادی، متخصص اهدای عضو و نایب رئیس انجمن اهدای عضو ایران گفتگویی انجام داده ایم که مشروح آن را در ادامه می خوانید:
ایمنا: اهدای عضو از بیماران مرگ مغزی از چه زمانی در ایران آغاز شد و چه مسیری را طی کرده است؟
قبادی: موضوع اهدای عضو از افراد دچار مرگ مغزی از 10 اردیبهشت 1368 پس از فتوای تاریخی امام خمینی (ره) آغاز شد. این فتوا با پیگیری استاد ایرج فاضل صادر شد و دو سال بعد مقام معظم رهبری حضرت آیت الله خامنه ای این موضوع را تایید و فتوا دادند. اگرچه تصویب قانون مجلس در این زمینه تا سال 1379 به طول انجامید، اما اولین پیوند عضو از مرگ مغزی در سال 1370 در کشور آغاز شد.
ایمنا: مهمترین دستاوردهای علمی کشور در زمینه پیوند اعضا در این سال ها چه بوده است؟
قبادی: اولین پیوند کلیه از مرگ مغزی در سال 1370 توسط استاد ایرج فاضل، اولین پیوند کبد و قلب در سال 1372 توسط اساتید سیدعلی ملک حسینی و محمد حسین مندج و اولین پیوند ریه توسط حسین احمدی و کتایون نجفی زاده و در سال 1385 در نیکراز اول پیوند توسط پانکراز اول در پانکراس ساق انجام شد. از آن زمان تاکنون حدود 85000 پیوند عضو در کشور انجام شده است.
ایمنا: مرگ مغزی چه تفاوتی با سایر انواع مرگ دارد و چه نقشی در نجات جان بیماران دارد؟
قبادی: حدود 99 درصد از مرگ ها مرگ قلبی یا طبیعی است، یعنی قلب فرد از کار می افتد، اما حدود 1 درصد مرگ ها مرگ مغزی است. در مرگ مغزی فرد می تواند جان یک تا هشت نفر را از مرگ حتمی نجات دهد و حتی از ناتوانی بسیاری از افراد جلوگیری کند.
ایمنا: جایگاه ایران در حوزه اهدای عضو و پیوند اعضا در منطقه و جهان چگونه است؟
قبادی: ایران سالهاست که رتبه اول اهداکننده عضو در آسیا را به خود اختصاص داده است و دیگر کشورهای منطقه با ایران فاصله زیادی دارند. وقتی می گوییم ایران در آسیا رتبه اول را دارد به این معنی است که مردم ایران بسیار نوع دوست هستند و رسانه ها، تیم های پیوند و کادر پزشکی نقش زیادی در رسیدن کشور به این جایگاه داشته اند.
همچنین ایران با تلاش تیم پروفسور ملک حسینی در شیراز رتبه اول پیوند کبد را در یک مرکز در جهان دارد. ایران به عنوان «امپراتوری پیوند کبد» شناخته می شود و یکی از معدود کشورهای خاورمیانه است که تقریباً همه انواع پیوند اعضا را انجام می دهد.
ایمنا: در حال حاضر وضعیت بیماران منتظر دریافت عضو در کشور چگونه است؟
قبادی: در حال حاضر حدود 27 هزار بیمار در لیست انتظار دریافت عضو هستند و هر دو تا سه ساعت یک بیمار به دلیل نبود اندام مناسب فوت می کند. در حالی که تنها راه نجات این بیماران استفاده از اعضای بدن بیماران مرگ مغزی است.
ایمنا: مهمترین چالش پیش روی توسعه اهدای عضو در کشور چیست؟
قبادی: مهمترین عامل مرگ مغزی در ایران تصادفات جاده ای است و سالانه بین 5 تا 8 هزار مورد مرگ مغزی در کشور رخ می دهد که از این تعداد حدود 3000 نفر قادر به اهدای عضو هستند اما مهم ترین دلیل عدم اهدای اعضا ناآگاهی خانواده ها نسبت به مفهوم مرگ مغزی است. زیرا بسیاری از افراد تصور می کنند که به دلیل ضربان قلب و حرکت قفسه سینه احتمال بازگشت بیمار وجود دارد در حالی که مرگ مغزی به معنای مرگ حتمی است.
یکی از مهمترین اقداماتی که باید در هر کشوری نهادینه شود افزایش آگاهی عمومی و باور صحیح در مورد مرگ مغزی است. همچنین افزایش تمایل افراد برای ثبت رضایت برای اهدای عضو در طول زندگی بسیار مهم است.
ایمنا: در سال های اخیر چه اقداماتی برای افزایش مشارکت مردم در اهدای عضو انجام شده است؟
قبادی: تا اسفند 1403 در ایران فقط کارت اهدای عضو صادر می شد، اما با همکاری پلیس راهور و سردار حسینی نماد قلب اهدای عضو نیز در گواهینامه های رانندگی درج شد و همین امر باعث شد تا ثبت تمایل مردم به اهدای اعضا 35 برابر شود.
سازمان نظام پزشکی نماد اهدای عضو را نیز بر روی کارت های نظام پزشکی برای پزشکان درج کرده است و قرار است این اقدام برای پرستاران نیز اجرا شود. مردم می توانند تنها با ارسال کد ملی خود به سامانه 3432 تمایل خود را برای اهدای عضو ثبت کنند.
ایمنا: در حوزه فرهنگ و اطلاع رسانی چه اقداماتی باید انجام شود؟
قبادی: مهمترین اقدام در زمینه فرهنگ سازی اهدای عضو، افزایش آگاهی عمومی در مورد مفهوم مرگ مغزی و تفاوت آن با کما است. هر چه دانش افراد در این زمینه بیشتر شود، خانواده ها در موقعیت های حساس آسان تر و آگاهانه تر تصمیم می گیرند. در سال های اخیر اقدامات موثری در این زمینه انجام شده و شاهد رشد چشمگیر آگاهی عمومی در کشور بوده ایم.
رسانه ها به ویژه صدا و سیما در این مسیر نقش بسیار مهمی دارند. تولید برنامههای آموزشی، مستند، مصاحبههای تخصصی، روایتهای واقعی از زندگی گیرندگان اعضا و خانوادههای اهداکننده و پرداختن صحیح به موضوع مرگ مغزی در سریالها و برنامههای تلویزیونی تأثیر مستقیمی در افزایش اعتماد عمومی دارد. با اعلام پیوست رسانه سلامت به مراکز صدا و سیمای استان ها، امروز شاهد رویکرد علمی و دقیق تری در بازنمایی موضوع مرگ مغزی و اهدای عضو هستیم.
علاوه بر رسانه ملی، آموزش در مدارس، دانشگاه ها، فرهنگسراها و استفاده از ظرفیت فضای مجازی نیز می تواند به نهادینه شدن فرهنگ اهدای عضو کمک کند. با افزایش آگاهی، اعتماد و مشارکت اجتماعی، افراد بیشتری فرصت زندگی دوباره خواهند داشت. اهدای عضو یکی از عالی ترین مظاهر نوع دوستی است و توسعه این فرهنگ سرمایه ارزشمندی برای نظام سلامت و جامعه محسوب می شود.
ایمنا: جایگاه ایران امروز در زمینه اهدای عضو و پیوند اعضا در جهان چگونه است؟
قبادی: ایران در بسیاری از بخشهای نظام سلامت بهویژه در زمینه پیوند اعضا در دنیا حرفهای زیادی برای گفتن دارد و این موفقیتها حاصل تخصص، تعهد، مسئولیتپذیری و نوع دوستی مردم ایران است. از مردم تقاضا دارم در صورت مرگ مغزی همانطور که در زمان درمان که مرگ مغزی اعلام می شود به پزشکان اعتماد کنند به نظر کارشناسی عزیزانشان اعتماد کنند. زیرا بسیاری از اعضای قابل پیوند فقط برای مدت محدودی توانایی نجات جان سایر بیماران را دارند.
