عباس استاد تقی زاده، مدیر گروه بهداشت در حوادث و بلایا، دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران در گفتگو با خبرنگار مهر، در تعریف تاب آوری نظام سلامت گفت: تاب آوری به معنای توانایی نظام ارائه دهنده خدمات سلامت برای ادامه ارائه مراقبت های استاندارد و ضروری در هر زمان، هر مکان و تحت هر شرایط بحرانی است. برای نظام سلامت تاب آور، نوع بحران، چه حوادث طبیعی مانند سیل و زلزله و چه چالش هایی مانند جنگ و شیوع بیماری های واگیردار، تفاوتی ندارد. بلکه اولویت اصلی حفظ جریان خدمات به مردم است.
مدیر گروه بهداشت در حوادث و بلایا دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران به تشریح حوزه های عملکردی این مفهوم پرداخت و اذعان داشت: در گام اول سیستم باید قدرت جذب بالایی داشته باشد؛ این سیستم باید قدرت جذب بالایی داشته باشد. به عبارت دیگر، اگر ظرفیت بازدید روزانه یک مرکز از 500 نفر به 700 نفر افزایش یابد، زیرساخت ها فرو نمی ریزد. گام دوم تداوم خدمات حیاتی است. حتی اگر به دلیل بحران، زیرساخت هایی مانند برق مختل شود یا حضور پرسنل با مشکل مواجه شود، بخش های حیاتی مانند اورژانس و اتاق عمل نباید تعطیل شوند، هرچند خدمات غیر اورژانسی و انتخابی را می توان به تعویق انداخت.
وی سرعت بازسازی را سومین رکن ضروری دانست و بیان کرد: شاخص مهم در سنجش تاب آوری این است که یک مجموعه با چه سرعتی و با چه کیفیتی می تواند پس از حادثه خود را ترمیم کند و به وضعیت بهتری نسبت به قبل برگردد. تفاوت بین سیستم های پیشرو در طول مدت این بازسازی نهفته است و هر چه این فرآیند کوتاه تر باشد، سطح تاب آوری در آن جامعه بالاتر است.
دانش بومی و مدیریت علمی؛ ضرورت پیوند پژوهش و سیاست گذاری در بحران
مدیر گروه بهداشت در حوادث و بلایا دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران بر لزوم استفاده از الگوهای علمی در مدیریت بحران تاکید کرد و اظهار داشت: نهادهای بین المللی مانند سازمان بهداشت جهانی بر استفاده از دانش بومی تاکید دارند؛ در این راستا باید از دانش بومی استفاده شود. دانشی که ترکیبی از آموزه های دانشگاهی و تجربیات زیسته یک سیستم است و زمانی قابل انتقال و آموزش است که با روش های علمی تدوین شود. نظام سلامت ایران در زمینه حوادث و بلایا پیشرو است و از سال 1388 با تربیت متخصصان در مقطع دکتری، ذخیره دانش بسیار غنی و ارزشمندی در سطوح مختلف از مراکز بهداشتی درمانی گرفته تا دانشگاه های علوم پزشکی و ستاد وزارتخانه ایجاد کرده است.
استاد تقی زاده با شناسایی چالش های موجود در این زمینه اذعان داشت: در حال حاضر شکاف جدی بین تولید دانش و عرصه سیاست گذاری وجود دارد. محققان ما دانش بومی فراوانی تولید می کنند، اما این یافته ها به اندازه کافی به اجرای سیاست و برنامه ترجمه نمی شوند. مشکل دوم در شکاف بین برنامه ریزی و اجرا نهفته است. به طوری که بسیاری از برنامه های راهبردی و عملیاتی به دلیل کمبود منابع مالی، انسانی و تجهیزاتی با پیشرفت اندکی در اجرا مواجه هستند.
وی با درخواست از دانشگاه ها برای ریشه یابی این شکاف، تصریح کرد: باید بررسی شود که چرا زبان مشترک بین پژوهشگران و سیاست گذاران شکل نمی گیرد و مانع اصلی تبدیل علم به عمل کجاست. برای دستیابی به آمادگی مطلوب در برابر بحران هایی مانند بیماری های نوپدید یا بلایای طبیعی باید روند تبدیل دانش به سیاست و سپس اجرای دقیق آن برنامه به گونه ای اصلاح شود که در هیچ سطحی از مرکز بهداشت تا بیمارستان دچار اختلال نشویم. وی در پایان از طراحی مدل بومی برای سنجش آمادگی در تمامی سطوح نظام سلامت بر اساس این چارچوب علمی خبر داد.
پروفسور تقی زاده با تشریح سه گام اصلی ارتقای آمادگی و تاب آوری در نظام سلامت تصریح کرد: اولین و اساسی ترین گام، شناسایی وضعیت موجود و ارزیابی دقیق خطر است. تا زمانی که مخاطرات طبیعی، انسانی و تکنولوژیکی که یک سیستم را تهدید می کند به درستی شناسایی نشود، برنامه ریزی هدفمند برای مقابله با بحران هایی مانند جنگ یا بیماری همه گیر امکان پذیر نخواهد بود.
مدیر گروه بهداشت در حوادث و بلایا دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران با اشاره به ضرورت تبدیل طرح ها به اقدام اجرایی، اذعان داشت: در گام دوم تامین منابع تجهیزات و ارتقای شایستگی مدیریت از اهمیت حیاتی برخوردار است. مدیران باید فرآیندهای مدیریت بحران را به گونه ای طراحی کنند که هنگام وقوع حادثه، پرسنل دچار سردرگمی نشوند. دستیابی به این امر مستلزم آموزش مداوم است که دانش تجربی را به مفاهیم قابل انتقال و عملی تبدیل می کند.
پروفسور تقی زاده ضمن تاکید بر لزوم هماهنگی بین دستگاهی در حوزه سلامت تصریح کرد: نظام سلامت منحصر به وزارت بهداشت نیست و سازمان هایی که در حوزه تامین آب، غذا و هوا فعالیت می کنند نیز جزء کل این واحد هستند. برای پیشبرد اهداف، به اشتراک گذاری دانش و هماهنگی دقیق بین همه ذینفعان از جمله نهادهای مرتبط با دامپزشکی و کشاورزی برای تضمین امنیت غذایی ضروری است.
مدیر گروه بهداشت و درمان سوانح و بلایا دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی تهران، آموزش مستمر را مکمل آموزش و تجهیز زیرساخت ها دانست و خاطرنشان کرد: اقدامات پیش بینی شده در مواقع بحران تنها از طریق تمرین و تکرار است که به ملکه ذهنی پرسنل و بخشی از فرآیندهای مدیریتی سیستماتیک تبدیل می شود. وی تاکید کرد: بدون تمرینات عملیاتی، بهترین طرح های مکتوب نیز در زمان وقوع حادثه موثر نخواهد بود.
