هشدار درباره «سیاهچاله جمعیتی» کشور

به گزارش خبرگزاری سلامت، دکتر رضا سعیدی در گفت و گو با هشداری مبنی بر ادامه روند نزولی موالید در کشور، تاکید کرد: در صورت تداوم روند کنونی کاهش زاد و ولد، ایران طی 10 تا 15 سال آینده به نقطه صفر رشد جمعیت خواهد رسید و پس از آن وارد روند منفی جمعیت خواهد شد. وضعیتی که اکنون برخی کشورهای اروپایی از جمله ایتالیا و لهستان با آن روبرو هستند.

وی با اشاره به کاهش مستمر تعداد موالید در سال های اخیر گفت: متاسفانه هر سال نسبت به سال قبل بین 7 تا 10 درصد تولدهای جدید در کشور کاهش می یابد و رشد جمعیت کشور هم اکنون به حدود 0.5 درصد رسیده است. این روند به ما می گوید که اگر با این روند ادامه دهیم، رشد جمعیت کشور در حدود سال 1420 به صفر می رسد و احتمالاً از آن پس وارد سیاهچاله جمعیتی خواهیم شد.

دکتر سعیدی افزود: در حال حاضر برخی کشورها مانند ایتالیا و لهستان رشد جمعیت منفی دارند. یعنی تعداد تولدهای سالیانه آنها کمتر از تعداد مرگ و میر است و هر سال بخشی از جمعیت آنها کاهش می یابد.

وی ادامه داد: طی سال 1404 حدود 892 هزار تولد نوزاد ایرانی در کشور به ثبت رسید در حالی که حدود 450 هزار فوتی داشتیم. اگر تعداد مرگ و میرها را از موالید کم کنیم، حدود 450 هزار نفر به جمعیت کشور اضافه شده است که تقریباً معادل نیمی از رشد جمعیت است.

رئیس مرکز جمعیت جوانان، سلامت خانواده و مدارس وزارت بهداشت با بیان اینکه ایران در دهه های گذشته رشد جمعیتی بالای 3 و 4 درصد را تجربه کرده است، گفت: اکنون رشد جمعیت کشور به نیم درصد رسیده است و پیش بینی ما این است که در دو دهه آینده این نرخ به صفر برسد.

وی با اشاره به سیاست های حمایتی کشور در حوزه جمعیت گفت: در سال های اخیر اقدامات مختلفی از جمله سیاست های کلی جمعیت، سیاست های کلی خانواده، قانون جمعیت جوانان و برنامه هفتم توسعه تدوین و ابلاغ شده است که همگی در راستای حمایت از خانواده و افزایش فرزندآوری طراحی شده است.

دکتر سعیدی درباره نرخ باروری کل یا TFR نیز توضیح داد: این شاخص تعداد فرزند به ازای هر زن 15 تا 49 ساله را نشان می دهد که در حال حاضر TFR کشور به حدود 1.035 رسیده است در حالی که حدود چهار دهه پیش این شاخص بین 6.5 تا 7 بوده است. یعنی در آن زمان به ازای هر زن بیش از 6 فرزند متولد می شد، اما اکنون این تعداد به حدود 1.4 تا 1.5 فرزند رسیده است.

وی تاکید کرد: اگر TFR کمتر از 2.1 باشد، جمعیت در سطح جایگزینی نیست. به عبارت دیگر جامعه برای حفظ جمعیت خود باید حداقل ۲.۱ فرزند به ازای هر زوج داشته باشد. پایین بودن سطح این شاخص به معنای حرکت تدریجی جامعه به سمت سالمندی و در نهایت رشد منفی جمعیت است.

رئیس مرکز جوانان جمعیت وزارت بهداشت با اشاره به وضعیت سایر کشورها گفت: برخی از کشورهای آفریقایی دارای TFR بالای 6 و 7 هستند و رشد جمعیت شدیدی را تجربه می کنند، اما در بسیاری از کشورهای اروپایی، ژاپن و کره جنوبی نرخ باروری به حدود یک یا کمتر از یک رسیده است. به همین دلیل اکثر این کشورها برای جبران بخشی از کاهش جمعیت خود به سمت سیاست های مهاجرتی حرکت کرده اند.

وی افزود: بیش از 60 کشور جهان درگیر موضوع کاهش یا پیری جمعیت هستند و تلاش می کنند باروری کل را به بالای دو برسانند، اما سیاست های اکثر این کشورها موفق نبوده است، هرچند کشورهایی مانند فرانسه و سوئد با اجرای سیاست های پایدار و جذاب توانسته اند TFR خود را به حدود 1.7 تا 1.8 برسانند.

دکتر سعیدی با اشاره به کاهش محسوس ولادت در کشور تصریح کرد: در سال 1403 حدود 973 هزار ولادت در کشور به ثبت رسیده که این رقم در سال گذشته به 892 هزار تولد رسیده است. یعنی 9 تا 10 درصد کاهش موالید را تجربه کرده ایم که نشان دهنده ادامه روند کاهش باروری است.

وی بخشی از شکست سیاست های جمعیتی را ناشی از مسائل اقتصادی دانست و گفت: بخشی از اینکه مشوق ها و سیاست های جمعیتی هنوز به طور کامل اثربخش نبوده، مربوط به مشکلات اقتصادی و تورم است، اما عوامل فرهنگی و اجتماعی و همچنین مسائل مربوط به سلامت باروری نیز در این زمینه تاثیرگذار است.

رئیس کانون جمعیت جوانان وزارت بهداشت در ادامه بر نقش ازدواج در بحث جمعیت تاکید کرد و اظهار داشت: در کشور ما فرزندآوری عمدتاً در ازدواج اتفاق می افتد و به همین دلیل موضوع ازدواج بسیار مهم است.

وی افزود: بررسی‌های مرکز پژوهش‌های مجلس نشان می‌دهد که میانگین فرزندان زنان متاهل بالای ۲.۵ فرزند است و در واقع این گروه سطح جایگزینی را فراهم می‌کنند، اما وقتی جمعیت زنان مجرد در محاسبات لحاظ شود، نرخ باروری کل کشور به ۱.۰۳۵ کاهش می‌یابد.

دکتر سعیدی بیان کرد: از این موضوع می توان نتیجه گرفت که یکی از مشکلات اساسی کشور کاهش ازدواج است و باید شرایط ازدواج برای جوانان تسهیل شود.

وی با اشاره به کاهش آمار ازدواج در کشور گفت: در سال 1403 حدود 470 هزار ازدواج در کشور به ثبت رسیده است اما در سال گذشته این رقم به 431 هزار مورد رسیده است. یعنی حدود 40 هزار ازدواج کمتر ثبت شده در حالی که در دهه های گذشته سالانه 800 تا 1 میلیون ازدواج در کشور داشته ایم.

رئیس کانون جوانان وزارت بهداشت ادامه داد: اگر به پنج دهه قبل نگاه کنیم، میانگین سن ازدواج حدود 18 تا 19 سال بود، اما اکنون این رقم به حدود 28 تا 32 سال رسیده است و جوانان تقریباً یک دهه بعد ازدواج می کنند.

وی افزود: علاوه بر افزایش سن ازدواج، فاصله ازدواج تا تولد اولین فرزند نیز افزایش یافته است. در گذشته زوج ها به طور متوسط ​​دو سال پس از ازدواج صاحب فرزند می شدند، اما در حال حاضر این فاصله به حدود 4.5 سال رسیده است که طبیعتا بر تعداد فرزندان خانواده تأثیر می گذارد.

دکتر سعیدی درباره موضوع ناباروری نیز گفت: تخمین زده می شود که 15 تا 20 درصد زوج ها با ناباروری مواجه هستند. یعنی از 430 هزار ازدواج ثبت شده کمتر از 100 هزار زوج درگیر مشکلات ناباروری هستند.

وی افزود: وزارت بهداشت بیش از 70 مرکز درمان ناباروری در کشور ایجاد کرده است اما پیشگیری از ناباروری اهمیت بیشتری دارد و یکی از عوامل مهم در این زمینه پایین بودن سن ازدواج و بچه دار شدن است.

رئیس مرکز جمعیت جوانان وزارت بهداشت همچنین به آمار بالای سزارین در کشور اشاره کرد و گفت: شاخص سزارین در کشور حدود 58 تا 60 درصد است در حالی که استاندارد جهانی و توصیه سازمان جهانی بهداشت 15 تا 20 درصد است. یعنی تقریباً سه برابر استاندارد بین المللی سزارین در کشورمان داریم که مطلوب نیست.

وی در بخشی دیگر از این گفتگو با اشاره به دستاوردهای نظام سلامت در کاهش مرگ و میر اظهار داشت: میزان مرگ و میر نوزادان در اوایل انقلاب 120 مورد در هزار تولد زنده بوده است. یعنی 120 نوزاد قبل از 30 روزگی جان خود را از دست می دادند اما اکنون این تعداد به 8 تا 10 مورد رسیده است.

دکتر سعیدی ادامه داد: همچنین مرگ کودکان زیر پنج سال از 180 مورد در هر هزار تولد به 17 مورد کاهش یافته و مرگ مادران باردار نیز از 250 مورد در هر 100 هزار تولد به حدود 20 تا 23 مورد کاهش یافته است.

وی در پایان یادآور شد: مجموعه این اقدامات باعث شده است که امید به زندگی در بدو تولد از حدود 50 سال ابتدای انقلاب به 77 سال برسد که یکی از افتخارات نظام سلامت کشور محسوب می شود.