از فریب دوقلوزایی تا واقعیت‌های علمی تعیین جنسیت

به گزارش سلامت جو به نقل از مهر، نفیسه ساعدی، دانشیار و عضو هیأت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و فوق تخصص زنان و زایمان و فلوشیپ پریناتولوژی (پزشکی مادر و جنین) درباره بارداری دوقلو و چند قلو توضیح داد و گفت: در حالی که افکار عمومی اغلب حاملگی های دوقلویی و چندقلویی را «پیش از بارداری های چند قلویی جذاب و جذاب» می دانند. عوارض دو برابر از سوی دیگر موضوع «انتخاب جنسیت» جنین که این روزها مورد توجه قرار گرفته است، تنها در موارد خاص پزشکی و پیشگیری از بیماری های ژنتیکی مورد تایید علمی است.

وی ادامه داد: برخلاف تصور رایج که تنها زیبایی دو فرزند دوقلو را در حال راه رفتن می بینند، از نظر پزشکی، بارداری چند قلو یک وضعیت «غیر طبیعی» تلقی می شود.

سعدی اذعان داشت: عوارض بارداری در این موارد دو برابر می شود که از مهمترین آنها می توان به مواردی مانند فشار خون و مسمومیت بارداری، قند خون بالا در دوران بارداری و خطر زایمان زودرس اشاره کرد. زایمان زودرس یکی از جدی ترین چالش هاست که خود منجر به عوارض ثانویه برای نوزادان مانند مشکلات چشمی، نارسایی کلیه و اختلال در رشد کلی بدن می شود.

وی افزود: با توجه به افزایش سن بارداری و استفاده از روش های IVF، مادران به طور طبیعی در معرض اختلالات بارداری قرار می گیرند و تحمیل چند قلویی به این افراد این خطر را چندین برابر می کند. در پروتکل های بین المللی، انتقال تنها «یک جنین» بهترین و مطلوب ترین مورد است و انتقال همزمان چند جنین که منجر به سه قلو یا چهار قلو شدن می شود، اقدامی غیرعلمی توصیف شده است.

تعیین جنسیت؛ علم در خدمت سلامتی یا ذائقه؟

سعدی تصریح کرد: فناوری «انتخاب جنسیت» امروزه وجود دارد اما کاربرد اصلی و علمی آن در دنیا پیشگیری از انتقال بیماری های مرتبط با جنسیت است. به عنوان مثال در خانواده هایی که فرزندان پسرشان به «هموفیلی» مبتلا هستند، علم پزشکی با انتخاب جنین ماده از بروز این بیماری جلوگیری می کند.

وی افزود: باید توجه داشت که فرآیند تعیین جنسیت می تواند کیفیت سلول بارور شده را تا حدودی کاهش دهد. اما در برخی از مراکز ناباروری به دلیل مسائل فرهنگی و قومیتی (مانند خانواده هایی که دارای چند فرزند دختر هستند و برای جلوگیری از فروپاشی خانواده این کار انجام می شود) البته از نظر علمی اولویت با مواردی است که سابقه بیماری ژنتیکی دارند.

مکانیسم تعیین جنسیت در لقاح مصنوعی

سعدی ادامه داد: این باور غلط در بین عموم مردم وجود دارد که تعیین جنسیت در بارداری های طبیعی نیز امکان پذیر است; اما واقعیت این است که این فرآیند فقط در بارداری های حاصل از لقاح مصنوعی (IVF) امکان پذیر است. در این روش سلول تخم بارور شده در آزمایشگاه تشکیل می شود، در مرحله چند سلولی نمونه برداری (بیوپسی) و بررسی کروموزوم ها (وجود کروموزوم Y برای پسر یا دو کروموزوم X برای دختر) و در نهایت جنین با جنسیت مورد نظر به رحم مادر منتقل می شود. لازم به ذکر است که در این روش هیچ «تغییر ژنتیکی» صورت نمی گیرد، بلکه تنها «انتخاب جنین» بر اساس جنسیت موجود انجام می شود.

تشریح ژنتیکی چند قلوزایی؛ از وراثت تا پزشکی

وی تصریح کرد: بدن انسان به گونه ای طراحی شده است که با رهاسازی یک تخمک در هر چرخه، سایر تخمک ها را به سمت خاموشی سوق می دهد. بنابراین بارداری بیش از دوقلو (مانند 6 قلو) به صورت کاملا طبیعی بسیار نادر و بعید است و معمولاً نتیجه استفاده از داروهای تحریک تخمک گذاری است.

سعدی خاطرنشان کرد: ژن دوقلوها واقعی است اما این ویژگی عمدتا «از ناحیه مادری» منتقل می شود و احتمال دوقلوهای طبیعی را افزایش می دهد. اگرچه همه بارداری های چند قلو پرخطر هستند، اما در روش های کمک باروری (IVF) به دلیل سن بالای مادر، خطر ابتلا به فشار خون و دیابت بارداری بسیار بیشتر از بارداری دوقلو طبیعی در سنین پایین است. در واقع سن مادر به همراه تعداد جنین دو عامل اصلی تعیین کننده شدت عوارض هستند.

وی تصریح کرد: با تغذیه مناسب و نظارت بر آزمایش های دوره ای (آهن، تیروئید و ویتامین D) بیشتر تغییرات ظاهری در دوران بارداری و بعد از آن قابل مدیریت است و جای نگرانی برای مادران وجود ندارد مگر در موارد خاص که علائم هورمونی غیرطبیعی ظاهر شود.

سازگاری بدن با زایمان های متعدد؛ سن و سلامتی عوامل تعیین کننده هستند

سعدی در تشریح تفاوت های چند قلویی گفت: بارداری های چند قلویی که به صورت خودبه خود و بر اساس ژنتیک (به ویژه از ناحیه مادری) اتفاق می افتد، معمولا در سنین پایین تری تجربه می شود. در این موارد به دلیل اینکه مادر بیماری های زمینه ای مانند تخمدان پلی کیستیک (PCOS)، چربی خون یا اختلالات متابولیک ندارد، بدن توانایی بهتری برای سازگاری با شرایط بارداری دارد و عوارض کمتری مشاهده می شود.

وی افزود: از سوی دیگر بارداری های ناشی از روش های کمک باروری (IVF) اغلب در سنین بالاتر اتفاق می افتد. در این شرایط، ترکیب «سن بالای مادر» و «چند قلو» احتمال بروز عوارض خطرناکی مانند فشار خون بالا، دیابت بارداری و افزایش چربی خون را به شدت افزایش می دهد. در واقع، تحمیل چند قلو به مادری که به دلیل سن یا بیماری زمینه ای در معرض خطر است، خطرات زندگی و بالینی را چند برابر می کند.

مکانیسم علمی تعیین جنسیت و اخلاق پزشکی

این متخصص زنان با اشاره به موضوع تعیین جنسیت تصریح کرد: این فرآیند تنها در روش های آزمایشگاهی (تلقیح مصنوعی) و از طریق نمونه برداری از جنین های چند سلولی امکان پذیر است. اگرچه این روش برای پیشگیری از بیماری‌های مرتبط با جنسی (مانند هموفیلی در پسران) حیاتی است، اما استفاده صرفاً سلیقه‌ای از آن به دلیل کاهش نسبی کیفیت سلول بارور شده، از نظر علمی اولویت اول محسوب نمی‌شود.

وی خاطرنشان کرد: اگرچه پیشرفت های پزشکی در زمینه لقاح مصنوعی و تعیین جنسیت فرصت های جدیدی را برای خانواده ها به ارمغان آورده است، اما علم پزشکی مرز تعیین کننده ای بین «نیاز درمانی» و «انتخاب سلیقه ای» می کشد. فراتر رفتن از نگاه فانتزی چند قلو و درک خطرات جدی آن برای سلامت مادر و نوزاد، ضرورتی است که باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد. اولویت دادن به انتقال «تک جنین» و استفاده از فناوری تعیین جنسیت تنها برای پیشگیری از بیماری های ژنتیکی، ضامن سلامت نسل آینده و کاهش هزینه های زندگی و درمان خانواده ها و نظام سلامت خواهد بود.