بررسی رابطه فناوری‌های خدمات سلامت با مشارکت اجتماعی و رفاه ذهنی سالمندان شهر تهران

به گزارش خبرگزاری سلامت، خانم فاطمه ایران نژاد همچنین چندین پروژه تحقیقاتی و ایده های فناورانه با محوریت سالمندان را در کارنامه خود دارد: طراحی اپلیکیشن «اسنپ ارشدیت» با هدف تسهیل دسترسی سالمندان به خدمات مراقبتی و حمایتی. شبیه سازی محیط بیمارستان و مراقبت در قالب بازی های رایانه ای برای بهبود عملکرد مراقبین سالمند. طراحی دستگاه سنجش قند خون با استفاده از فناوری نانو کارتریج که کاربرد ویژه ای در پایش غیرتهاجمی سالمندان دیابتی دارد.

این پروژه ها با همکاری اساتید برجسته ای چون دکتر سمانه حیدری (دکترای مدیریت بلایای طبیعی) و دکتر محمد کمالی موفق به کسب مقام و جوایزی در کنگره های ملی و بین المللی شده اند.

در مجموع تجربه بالینی در مراقبت از سالمندان، انجام تحقیقات کاربردی در زمینه فناوری های بهداشتی ویژه این گروه سنی و مشارکت در پروژه های فناورانه مرتبط، آنها را مشتاق و آماده همکاری در این پژوهش کرده است که به نوعی با ارتقای کیفیت زندگی سالمندان مرتبط است.

وی افزود: انتخاب این موضوع بر اساس ترکیبی از نیازهای علمی، خلأهای پژوهشی موجود و دغدغه های شخصی و حرفه ای وی صورت گرفته است. دلایل اصلی را می توان در چند محور اساسی توضیح داد:

۱. اهمیت روزافزون جمعیت سالمند در ایران و جهان

بر اساس آمار سازمان بهداشت جهانی و گزارش های جمعیتی، ایران دو برابر میانگین جهانی در حال پیر شدن است. پیش بینی ها حاکی از آن است که تا سال 2050 نسبت سالمندان ایرانی افزایش چشمگیری خواهد داشت. این تغییر در ساختار سنی جمعیت چالش های بسیاری را در ابعاد مختلف سلامت، رفاه، مشارکت اجتماعی و کیفیت زندگی به همراه دارد.

۲. شکاف پژوهشی و نوآوری علمی

در بررسی‌های جامعی که در پایگاه‌های علمی معتبر داخلی (SID، IranDoc، Magiran) و بین‌المللی (Scopus، PubMed) انجام شد، مشخص شد که علی‌رغم وجود مطالعات پراکنده در زمینه‌های فناوری سلامت، مشارکت اجتماعی یا بهزیستی روانی سالمندان به‌طور جداگانه، هیچ مطالعه‌ای هر سه متغیر را به‌طور همزمان در یک مدل پژوهشی بررسی نکرده است. همانطور که در بخش «جنبه های نوآورانه تحقیق» گزارش خاتمه پروژه ذکر شد، این پژوهش اولین مطالعه ای است که به بررسی رابطه همزمان فناوری های خدمات سلامت با هر دو متغیر مشارکت اجتماعی و بهزیستی روانی در جمعیت سالمندان شهر تهران می پردازد.

۳. تحولات فناورانه و لزوم بررسی اثرات آنها

با گسترش روزافزون فناوری های دیجیتال در حوزه سلامت، از جمله اپلیکیشن های سلامت موبایل، سیستم های قرار آنلاین، خدمات پزشکی از راه دور و ابزارهای نظارت بر سلامت پوشیدنی، این سوال اساسی مطرح شد که این فناوری ها چه تاثیری بر جنبه های روانی-اجتماعی زندگی سالمندان دارند؟ آیا آنها فقط ابزاری برای بهبود شاخص های بالینی هستند یا می توانند بر کیفیت زندگی، احساس تعلق اجتماعی و رضایت از زندگی سالمندان نیز تأثیر بگذارند؟ پاسخ به این سوال می تواند راهگشای سیاست های آینده در حوزه سلامت دیجیتال برای سالمندان باشد.

۴. تجارب بالینی و مواجهه با چالش های سالمندان

وی در طول دوران حرفه ای خود به عنوان پرستار در بخش مراقبت های ویژه تروما بیمارستان باهنر کرمان و آی سی یو جراحی بیمارستان بعث نهاجا با سالمندان زیادی مواجه شد که علاوه بر مشکلات جسمی، از انزوای اجتماعی، تنهایی و کاهش رضایت از زندگی رنج می بردند. این مشاهدات بالینی اهمیت توجه به جنبه های روانی- اجتماعی سلامت سالمندان را برجسته می کند و این سوال را مطرح می کند که آیا فناوری های نوین سلامت می تواند راه حلی برای کاهش این مشکلات باشد؟

۵. کاربرد نتایج در سیاست گذاری

یکی از اهداف اصلی این پژوهش، ارائه برنامه، رهنمودها و توصیه‌های خط‌مشی برای استفاده از فناوری‌های خدمات سلامت به منظور ارتقای مشارکت اجتماعی و بهزیستی روانی سالمندان است. این جنبه عملی به پژوهش ارزش افزوده می دهد و امکان تأثیرگذاری بر تصمیمات کلان در زمینه سالمندی را فراهم می کند.

تحقیق حاضر یک مطالعه است توصیفی- تحلیلی مقطعی عنوان مقاله بررسی رابطه فناوری های خدمات سلامت با مشارکت اجتماعی و بهزیستی روانی سالمندان شهر تهران است. جامعه آماری شامل 100 سالمند 60 سال به بالا بود که به روش نمونه گیری خوشه ای چند مرحله ای از مراکز خدمات جامع سلامت انتخاب شدند. ابزار گردآوری داده ها شامل پرسشنامه های استاندارد مشارکت اجتماعی (حسن زاده)، بهزیستی روانی (ذکایی و مروتی) و پرسشنامه محقق ساخته فناوری های سلامت (با پایایی 0.87) بود. تجزيه و تحليل داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS و آزمون هاي همبستگي پيرسون، آزمون t، ANOVA و رگرسيون چندگانه انجام شد.

او نوآوری های تحقیقاتی خود را به شرح زیر برشمرد:

۱. اولین مطالعه تلفیقی: اولین پژوهشی که به بررسی رابطه فناوری های سلامت با مشارکت اجتماعی و بهزیستی روانی سالمندان پرداخته است.

۲. شناسایی الگوی مصرف: ارائه تصویر کمی از استفاده سالمندان شهر تهران از فناوری های سلامت (43 درصد درخواست، 26 درصد نوبت آنلاین، 9 درصد تله مدیسین)

۳. توضیح نقش میانجی: نشان دادن تأثیر غیرمستقیم فناوری بر بهزیستی ذهنی از طریق افزایش مشارکت اجتماعی

۴. عوامل تعدیل کننده: شناسایی نقش وضعیت تاهل، سطح درآمد و همراهان زندگی در رابطه بین فناوری و شاخص های روانی اجتماعی

۵. مدل پیش بینی: تبیین 3/59 درصد از واریانس مشارکت اجتماعی و بهزیستی روانی توسط فناوری‌های سلامت

کاربردهای تحقیقاتی شامل موارد زیر است:

• فرد و خانواده: اطلاع رسانی به خانواده ها و تشویق سالمندان به یادگیری مهارت های دیجیتال
• حرفه ای: ادغام آموزش فناوری در برنامه های مراقبتی پرستاران و دستیاران
• خط مشی: تدوین برنامه ملی سلامت دیجیتال برای سالمندان، ایجاد مراکز آموزش دیجیتال، حمایت از استارت‌آپ‌های حوزه سالمندی و گسترش پزشکی از راه دور.

لازم به توضیح است که این تحقیق با موفقیت اجرا شده و داده های آن جمع آوری و تجزیه و تحلیل شده است. نتایج آن در قالب مقالات علمی معتبر منتشر شده و در سطوح سیاست گذاری، طراحی فناوری و آگاهی عمومی قابل استفاده است. اما برای تحقق کامل اهداف عملی نیازمند توجه سیاستگذاران و سرمایه گذاری در زیرساخت های فناورانه و آموزشی است تا نتایج این پژوهش به ارتقای کیفیت زندگی سالمندان منجر شود.

این پروژه تحقیقاتی در واقع به دنبال افتتاح است گره انزوا و ناامیدی از زندگی سالمندان است. بسیاری از سالمندان ما، صرف نظر از امنیت جسمانی، از عدم ارتباط موثر، تنهایی و کاهش تعلق اجتماعی رنج می برند. این تحقیق نشان داد که فناوری های بهداشتی در صورت طراحی و آموزش مناسب می توانند پل ارتباطی تبدیل شدن به پیوند مجدد سالمندان با جامعه، خانواده و حتی احساس کارآمدی آنها. گرهی که این طرح باز می کند، شکاف عمیق بین نسل دیجیتال و نسل مسن است وقتی یک سالمند یاد می گیرد که با یک اپلیکیشن ساده نوبت دکتر بگیرد، با فرزندش تماس تصویری بگیرد یا حتی گروه همسالان خود را در فضای مجازی پیدا کند، در واقع هویت اجتماعی خود را بازسازی می کند.

نتیجه نهایی این تحقیق حرکت به سمت جایگزینی «سالمندی فعال و متصل» به جای «سالمندی منزوی و وابسته».» این به معنای بازگرداندن لبخند رضایت، احساس مفید بودن و این باور است که “من هنوز عضوی از این جامعه هستم”.

با توجه به یافته‌های این پژوهش که نشان‌دهنده نقش چشمگیر فناوری‌های خدمات سلامت در ارتقای مشارکت اجتماعی و بهزیستی روانی سالمندان است (تبیین 3/59 درصد واریانس متغیرها)، انتظار می‌رود متولیان تحقیق فراتر از مطالعات مقطعی و توصیفی نگاه کنند و زمینه را برای تبدیل یافته‌های مداخله‌ای به سیاست‌های اجرایی و عملی فراهم کنند. ضروری است که حمایت های مالی و ساختاری به پروژه های میان رشته ای که در نقطه تلاقی فناوری، بهداشت و علوم اجتماعی قرار دارند هدایت شود تا بتوانند به نیازهای واقعی جامعه سالخورده پاسخ دهند. همچنین انتظار می‌رود با ایجاد پایگاه‌های اطلاعاتی یکپارچه و تسهیل دسترسی محققان به داده‌های جمعیتی و بهداشتی، بستری برای انجام مطالعات طولی و مداخله‌ای که قدرت تبیین بالاتری نسبت به مطالعات مقطعی دارند، فراهم شود.

در راستای توسعه فعالیت های تحقیقاتی مشابه، پیشنهاد می شود برنامه ملی سلامت دیجیتال سالمندان با همکاری وزارت بهداشت، وزارت ارتباطات و سازمان بهزیستی تدوین و اعتبار لازم برای اجرای آزمایشی آن در کلان شهرهایی مانند تهران اختصاص یابد. ایجاد صندوق حمایت از پژوهش های کاربردی سالمندی با اولویت پروژه های فناوری محور و میان رشته ای می تواند انگیزه ورود پژوهشگران به این حوزه را ایجاد کند. همچنین طراحی و اجرای برنامه‌های آموزشی سواد دیجیتال برای سالمندان در مراکز اجتماعی و مراکز جامع سلامت با مشارکت دانشگاه‌های علوم پزشکی و سازمان‌های مردم نهاد می‌تواند شکاف دیجیتال موجود را کاهش داده و فرصت بهره‌مندی عادلانه از مزایای فناوری‌های سلامت را برای سالمندان فراهم کند. در نهایت پیشنهاد می‌شود جلسات منظمی برای تبادل نظر بین محققان، سیاست‌گذاران و توسعه‌دهندگان فناوری برگزار شود تا مسیر انتقال دانش از آزمایشگاه به حوزه عملی هموارتر و مؤثرتر شود.

وی افزود: پژوهش هرگز برای او مسیر خطی و خشک تحصیلی نبوده است. بلکه پاسخی است به یک نگرانی عمیق و انسانی. آنها همواره تلاش خود را بر پر کردن شکاف بین دانش و زندگی روزمره متمرکز کرده اند. آنها به دنبال یافته ها هستند تا از قفسه های کتابخانه بیرون بیاید و تبدیل به برنامه ای کاربردی برای لحظات واقعی سالمندان شود. آنها آرزوی روزی را دارند که فناوری نه به عنوان یک اسباب بازی لوکس، بلکه به عنوان یک عصا دیجیتال برای استقلال، لبخند و تعلق اجتماعی سالمندان این منطقه عمل کند. به این ترتیب همواره خود را مدیون اعتماد جامعه هدف و در قبال مسئولیت اجتماعی خود وظیفه شناس می دانند.