سلامت دیجیتال و پزشکی از راه دور؛ آزمون کارآیی نظام سلامت در شرایط بحران اقتصادی

در چنین شرایطی، سلامت دیجیتال و پزشکی از راه دور از یک گزینه حاشیه ای و تکنولوژیک به کانون گفتمان سیاست گذاری سلامت کشور تبدیل شده است. این رویکرد یک «تجمل فناوری» نیست، بلکه پاسخی عملیاتی و سیستماتیک به سه گانه مزمن دسترسی، کیفیت و هزینه در نظام سلامت ایران است. سرعت و کیفیت تصمیم گیری در مورد اجرای آن به معیاری مهم برای سنجش قدرت حکمرانی سلامت در مواجهه با بحران اقتصادی تبدیل شده است.

پزشکی از راه دور؛ موتور دیجیتال سیستم ارجاع، این مدل عملا می تواند نقش موتور دیجیتال سیستم ارجاع و پزشک خانواده را ایفا کند. دو مفهومی که سال هاست در اسناد بالادستی تکرار شده اما در عمل به طور کامل محقق نشده است. با هدایت هوشمند جریان بیماران بر اساس پروتکل های استاندارد و مبتنی بر داده، امکان توزیع بهینه بار خدمات، کاهش ارجاعات غیر ضروری و تخصیص کارآمد منابع وجود دارد. دقیقا همان نقطه ای که امروز نظام سلامت دچار اختلال شده است.

مکانیسم عمل و اثرات ساختاری پزشکی از راه دور یکپارچه، در تعریف فنی خود، بستری ملی برای ارائه خدمات بهداشتی اولیه و ثانویه از راه دور است که به عنوان یک «لایه هوشمند دیجیتالی» در راس هرم خدمات عمل می کند. این لایه چندین کارکرد کلیدی را به طور همزمان انجام می دهد: غربالگری و پیشگیری بر اساس الگوریتم های بالینی، کاهش حجم کاری غیرضروری پزشکان و تمرکز بر موارد پیچیده، افزایش پوشش خدمات در مناطق محروم و کمتر در دسترس، تولید داده های ارزشمند برای تحقیق و سیاست گذاری، مدیریت اولیه بیماری های شایع و مزمن از طریق بازدیدهای مجازی ساختاریافته، و در نهایت ارجاع به سطوح بالاتر مراقبت الکترونیکی بیمار از طریق سیستم مراقبت الکترونیکی هوشمند. خروجی اقتصادی این فرآیند تغییر قابل توجهی در ترکیب هزینه ها (Shift in Cost Mix) است: انتقال از مشاوره حضوری پرهزینه و ناکارآمد به خدمات مجازی کم هزینه و هدفمند. نتیجه مستقیم این تغییر کاهش فشار مالی بر خانوار، کاهش ازدحام غیرضروری در مراکز تخصصی و فوق تخصصی و آزادسازی ظرفیت برای مدیریت پرونده های پیچیده تر خواهد بود.

توجیه اجرایی با زیرساخت های موجود، برخلاف تصور عموم، اجرای این مدل در ایران رویایی آینده نگر نیست، بلکه گزینه ای عملی و قابل تحقق است. پوشش گسترده شبکه های نسل چهارم و پنجم تلفن همراه در کنار ضریب نفوذ بالای گوشی های هوشمند، بستر فنی لازم را برای دسترسی همگانی فراهم کرده است. از دیدگاه اقتصاد سلامت، تله مدیسین سرمایه گذاری با نرخ بازده داخلی بالا و دوره بازگشت سرمایه کوتاه است.

هزینه های اجرای آن بسیار کمتر از صرفه جویی مستقیم (کاهش هزینه های عملیاتی مراکز درمانی) و صرفه جویی غیرمستقیم (کاهش اتلاف وقت، افزایش بهره وری نیروی انسانی و پیشگیری از تشدید بیماری ها) است.

تامین مالی پایدار، بدون فشار بر بودجه عمومی نکته کلیدی این است که این طرح لزوما نیاز به تزریق شدید بودجه جدید ندارد، اما می تواند بر اساس یک چرخه فضیلت مالی طراحی شود. منابع بالقوه تأمین مالی آن کاملاً در دسترس است: مشارکت مصوب صندوق توسعه ملی در حوزه فناوری‌های تحول‌آفرین دانش‌بنیان، انتشار اوراق بهداشت اسلامی (صکوک) با هدف جذب سرمایه‌های عمومی و مشارکت بخش غیردولتی و از همه مهم‌تر بازیافت پس‌اندازهای درون‌سیستمی ناشی از کاهش هزینه‌های غیرقابل بازدید و خدمات اضطراری خارج از کشور. مسئله اصلی کمبود منابع نیست. بلکه فقدان یک تصمیم استراتژیک برای تجمیع، اولویت بندی و هدایت این منابع به سمت یک پروژه تحول آفرین است.

سوال اساسی مدیریت ارشد سلامت با توجه به شواهد روشن مبنی بر ناکارآمدی هزینه های نظام سلامت و در دسترس بودن راهکارهای فناورانه و مالی، سوال اساسی وزارت بهداشت این است که راهبرد عملیاتی شما برای برون رفت از این بن بست چیست؟ آیا سیاست انتظار و واکنش منفعلانه تا رسیدن نظام به نقطه شکست در دستور کار است یا تصمیمی پیشگیرانه برای طراحی مجدد دوره گرفته می شود؟

پیشنهاد فوری: حرکت از گفتگو به اقدام در پی ابلاغیه اخیر معاون اول رئیس جمهور و تشکیل کارگروه سلامت الکترونیک، هم اکنون چارچوب نهادی لازم فراهم شده است. شرط موفقیت، فعال شدن سریع کمیته های فرعی تخصصی و تبدیل مصوبات به خروجی های اجرایی است. تمرکز این ساختار باید بر سه محور کلیدی تنظیم مقررات چابک و رفع موانع قانونی، تعیین الگوی اقتصادی و سیستم شفاف خرید خدمات و شناسایی و استفاده از ظرفیت بخش خصوصی و شرکت های دانش بنیان برای اجرای پایلوت ملی در بازه زمانی مشخص باشد.

به طور خلاصه، تأخیر در به کارگیری راه حل های نوآورانه در شرایط بحران به معنای پذیرش آگاهانه هزینه های فرصت از دست رفته و تعمیق بی اعتمادی عمومی است. امروزه سیستم یکپارچه پزشکی از راه دور بیش از یک پروژه فناوری اطلاعات، اقدامی برای سنجش عقلانیت تصمیم‌گیری، چابکی نهادی و عزم اصلاح در مدیریت ارشد سلامت کشور است. اقدام سریع در این زمینه می تواند الگویی برای رفع سایر بن بست های ساختاری در نظام سلامت باشد. برعکس، تأخیر یا سکوت پیامی روشن در مورد آینده اصلاحات در این نظام خواهد داد.

مهدی اسماعیلی